Tuesday, January 20, 2009

АНУ ын 44 дэх Ерөнхийлөгч Барак Обамагийн Тангараг өргөх ёслол дээрээ хэлсэн үг

Шинээр сонгогдож буй Ерөнхийлөгч Обама өнөөдөр 12.05 минутанд өмнө нь Линкольний Ерөнхийлөгч болохдоо тангараг өргөж байсан ариун Библи дээр гараа тавьж тангараг өргөлөө. Ийнхүү Ерөнхийлөгч тангараг өргөсний дараа өмнөх Ерөнхийлөгч Жорж Уолкер Буш Ерөнхийлөгчийн нисдэг тэргээр Техасын зүг мордож, Шинэ Ерөнхийлөгч Капитолын үдийн зоогт морилов. CNN-ийн мэдээлснээр нэг сая гаруй хүн Тангараг өргөх ёслолын үеэр цугларсан бөгөөд ёслол харьцангуй амгалан тайван байдалд болж өнгөрлөө. Обама тангараг өргөх явцдаа Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчийн хөтлөн явуулсан үгийг дагаж хэлэхдээ үл мэдэг сандарч бяцхан алдаа гаргасан бөгөөд харин Үндсэн илтгэлээ ямар ч цаас шагайлгүй гайхалтай сайн тавив. Түүний илтгэл нь харьцангуй нягт нямбай болсон бөгөөд тэр бүр алга ташуулах хэмнэлтэй байсангүй.
Энэ удаад шинэхэн илтгэлийг англи хэл дээр нь бичлэгийн хамт хүргэж байна. Тун удахгүй Монгол хэл дээр хөрвүүлэн блог дээрээ тавих болно.


My fellow citizens:
I stand here today humbled by the task before us, grateful for the trust you have bestowed, mindful of the sacrifices borne by our ancestors. I thank President Bush for his service to our nation, as well as the generosity and cooperation he has shown throughout this transition.
Forty-four Americans have now taken the presidential oath. The words have been spoken during rising tides of prosperity and the still waters of peace. Yet, every so often the oath is taken amidst gathering clouds and raging storms. At these moments, America has carried on not simply because of the skill or vision of those in high office, but because We the People have remained faithful to the ideals of our forbearers, and true to our founding documents.
So it has been. So it must be with this generation of Americans.
That we are in the midst of crisis is now well understood. Our nation is at war, against a far-reaching network of violence and hatred. Our economy is badly weakened, a consequence of greed and irresponsibility on the part of some, but also our collective failure to make hard choices and prepare the nation for a new age. Homes have been lost; jobs shed; businesses shuttered. Our health care is too costly; our schools fail too many; and each day brings further evidence that the ways we use energy strengthen our adversaries and threaten our planet.
These are the indicators of crisis, subject to data and statistics. Less measurable but no less profound is a sapping of confidence across our land - a nagging fear that America’s decline is inevitable, and that the next generation must lower its sights.
Today I say to you that the challenges we face are real. They are serious and they are many. They will not be met easily or in a short span of time. But know this, America - they will be met.
On this day, we gather because we have chosen hope over fear, unity of purpose over conflict and discord.
On this day, we come to proclaim an end to the petty grievances and false promises, the recriminations and worn out dogmas, that for far too long have strangled our politics.
We remain a young nation, but in the words of Scripture, the time has come to set aside childish things. The time has come to reaffirm our enduring spirit; to choose our better history; to carry forward that precious gift, that noble idea, passed on from generation to generation: the God-given promise that all are equal, all are free, and all deserve a chance to pursue their full measure of happiness.
In reaffirming the greatness of our nation, we understand that greatness is never a given. It must be earned. Our journey has never been one of short-cuts or settling for less. It has not been the path for the faint-hearted - for those who prefer leisure over work, or seek only the pleasures of riches and fame. Rather, it has been the risk-takers, the doers, the makers of things - some celebrated but more often men and women obscure in their labor, who have carried us up the long, rugged path towards prosperity and freedom.
For us, they packed up their few worldly possessions and traveled across oceans in search of a new life.
For us, they toiled in sweatshops and settled the West; endured the lash of the whip and plowed the hard earth.
For us, they fought and died, in places like Concord and Gettysburg; Normandy and Khe Sahn.
Time and again these men and women struggled and sacrificed and worked till their hands were raw so that we might live a better life. They saw America as bigger than the sum of our individual ambitions; greater than all the differences of birth or wealth or faction.
This is the journey we continue today. We remain the most prosperous, powerful nation on Earth. Our workers are no less productive than when this crisis began. Our minds are no less inventive, our goods and services no less needed than they were last week or last month or last year. Our capacity remains undiminished. But our time of standing pat, of protecting narrow interests and putting off unpleasant decisions - that time has surely passed. Starting today, we must pick ourselves up, dust ourselves off, and begin again the work of remaking America.
For everywhere we look, there is work to be done. The state of the economy calls for action, bold and swift, and we will act - not only to create new jobs, but to lay a new foundation for growth. We will build the roads and bridges, the electric grids and digital lines that feed our commerce and bind us together. We will restore science to its rightful place, and wield technology’s wonders to raise health care’s quality and lower its cost. We will harness the sun and the winds and the soil to fuel our cars and run our factories. And we will transform our schools and colleges and universities to meet the demands of a new age. All this we can do. And all this we will do.
Now, there are some who question the scale of our ambitions - who suggest that our system cannot tolerate too many big plans. Their memories are short. For they have forgotten what this country has already done; what free men and women can achieve when imagination is joined to common purpose, and necessity to courage.
What the cynics fail to understand is that the ground has shifted beneath them - that the stale political arguments that have consumed us for so long no longer apply. The question we ask today is not whether our government is too big or too small, but whether it works - whether it helps families find jobs at a decent wage, care they can afford, a retirement that is dignified. Where the answer is yes, we intend to move forward. Where the answer is no, programs will end. And those of us who manage the public’s dollars will be held to account - to spend wisely, reform bad habits, and do our business in the light of day - because only then can we restore the vital trust between a people and their government.
Nor is the question before us whether the market is a force for good or ill. Its power to generate wealth and expand freedom is unmatched, but this crisis has reminded us that without a watchful eye, the market can spin out of control - and that a nation cannot prosper long when it favors only the prosperous. The success of our economy has always depended not just on the size of our Gross Domestic Product, but on the reach of our prosperity; on our ability to extend opportunity to every willing heart - not out of charity, but because it is the surest route to our common good.
As for our common defense, we reject as false the choice between our safety and our ideals. Our Founding Fathers, faced with perils we can scarcely imagine, drafted a charter to assure the rule of law and the rights of man, a charter expanded by the blood of generations. Those ideals still light the world, and we will not give them up for expedience’s sake. And so to all other peoples and governments who are watching today, from the grandest capitals to the small village where my father was born: know that America is a friend of each nation and every man, woman, and child who seeks a future of peace and dignity, and that we are ready to lead once more.
Recall that earlier generations faced down fascism and communism not just with missiles and tanks, but with sturdy alliances and enduring convictions. They understood that our power alone cannot protect us, nor does it entitle us to do as we please. Instead, they knew that our power grows through its prudent use; our security emanates from the justness of our cause, the force of our example, the tempering qualities of humility and restraint.
We are the keepers of this legacy. Guided by these principles once more, we can meet those new threats that demand even greater effort - even greater cooperation and understanding between nations. We will begin to responsibly leave Iraq to its people, and forge a hard-earned peace in Afghanistan. With old friends and former foes, we will work tirelessly to lessen the nuclear threat, and roll back the specter of a warming planet. We will not apologize for our way of life, nor will we waver in its defense, and for those who seek to advance their aims by inducing terror and slaughtering innocents, we say to you now that our spirit is stronger and cannot be broken; you cannot outlast us, and we will defeat you.
For we know that our patchwork heritage is a strength, not a weakness. We are a nation of Christians and Muslims, Jews and Hindus - and non-believers. We are shaped by every language and culture, drawn from every end of this Earth; and because we have tasted the bitter swill of civil war and segregation, and emerged from that dark chapter stronger and more united, we cannot help but believe that the old hatreds shall someday pass; that the lines of tribe shall soon dissolve; that as the world grows smaller, our common humanity shall reveal itself; and that America must play its role in ushering in a new era of peace.
To the Muslim world, we seek a new way forward, based on mutual interest and mutual respect. To those leaders around the globe who seek to sow conflict, or blame their society’s ills on the West - know that your people will judge you on what you can build, not what you destroy. To those who cling to power through corruption and deceit and the silencing of dissent, know that you are on the wrong side of history; but that we will extend a hand if you are willing to unclench your fist.
To the people of poor nations, we pledge to work alongside you to make your farms flourish and let clean waters flow; to nourish starved bodies and feed hungry minds. And to those nations like ours that enjoy relative plenty, we say we can no longer afford indifference to suffering outside our borders; nor can we consume the world’s resources without regard to effect. For the world has changed, and we must change with it.
As we consider the road that unfolds before us, we remember with humble gratitude those brave Americans who, at this very hour, patrol far-off deserts and distant mountains. They have something to tell us today, just as the fallen heroes who lie in Arlington whisper through the ages. We honor them not only because they are guardians of our liberty, but because they embody the spirit of service; a willingness to find meaning in something greater than themselves. And yet, at this moment - a moment that will define a generation - it is precisely this spirit that must inhabit us all.
For as much as government can do and must do, it is ultimately the faith and determination of the American people upon which this nation relies. It is the kindness to take in a stranger when the levees break, the selflessness of workers who would rather cut their hours than see a friend lose their job which sees us through our darkest hours. It is the firefighter’s courage to storm a stairway filled with smoke, but also a parent’s willingness to nurture a child, that finally decides our fate.
Our challenges may be new. The instruments with which we meet them may be new. But those values upon which our success depends - hard work and honesty, courage and fair play, tolerance and curiosity, loyalty and patriotism - these things are old. These things are true. They have been the quiet force of progress throughout our history. What is demanded then is a return to these truths. What is required of us now is a new era of responsibility - a recognition, on the part of every American, that we have duties to ourselves, our nation, and the world, duties that we do not grudgingly accept but rather seize gladly, firm in the knowledge that there is nothing so satisfying to the spirit, so defining of our character, than giving our all to a difficult task.
This is the price and the promise of citizenship.
This is the source of our confidence - the knowledge that God calls on us to shape an uncertain destiny.
This is the meaning of our liberty and our creed - why men and women and children of every race and every faith can join in celebration across this magnificent mall, and why a man whose father less than sixty years ago might not have been served at a local restaurant can now stand before you to take a most sacred oath.
So let us mark this day with remembrance, of who we are and how far we have traveled. In the year of America’s birth, in the coldest of months, a small band of patriots huddled by dying campfires on the shores of an icy river. The capital was abandoned. The enemy was advancing. The snow was stained with blood. At a moment when the outcome of our revolution was most in doubt, the father of our nation ordered these words be read to the people:
“Let it be told to the future world…that in the depth of winter, when nothing but hope and virtue could survive…that the city and the country, alarmed at one common danger, came forth to meet [it].“
America. In the face of our common dangers, in this winter of our hardship, let us remember these timeless words. With hope and virtue, let us brave once more the icy currents, and endure what storms may come. Let it be said by our children’s children that when we were tested we refused to let this journey end, that we did not turn back nor did we falter; and with eyes fixed on the horizon and God’s grace upon us, we carried forth that great gift of freedom and delivered it safely to future generations.


Monday, January 19, 2009

10 цагийн дараа Америк "Шинэ Ерөнхийлөгчтэй болно"

Энэ бол урьдчилан зурсан зураг. Энэ зураг бодит байдал болоход 10-хан цаг үлдлээ. Вашингтон хот Улаанбаатараас 13 цагаар хоцордог. Найзууд маань энд болж байгаа тухай их асууж, мэйл бичиж байна. Энд байдал тун сонирхолтой байна. Вашингтон хотод аюулгүй байдлын үүднээс "онц байдал" зарлав. Манай 7 сарын 01 шиг гамшигаас урьдилан сэргийлж шүү дээ. Обама саяхан Музейд байсан галт тэргээр Вашингтон орж, зам зууртаа тохиолдсон хотууддаар Дэд Ерөнхийлөгч Байдены хамт үг хэлж явлаа. Галт тэргэнд нийгмийн олон давхрагын төлөөлөгчид, тэр дундаа маш ихээр зовлон амссан хүмүүсийг багтаажээ. Тэрээр галт тэргэний дуут тохиог өөрөө татаж, зам зуур эгнэн зогссон ард түмэнрүүгээ гар өргөн даллана. Түүнийг олон талаар Линкольтой адилтгаж байгаа. Учир нь Америкийн Ерөнхийлөгч дундаас 16 дахь нь болсон Авраам Линкольн анх удаа арьс өнгөөр ялгаварлахын эсрэг, боолчлолыг халахын төлөө тэмцэлд босч байсан юм. 146 жилийн өмнөх түүний тэмцэл өнөөдөр харьцангуй төгс утгаар биелэлээ олж байна. Обама шинэ, эрч хүчтэй, золбоолог, бодлоготой хүн. Түүнд дэлхийн хөгжлийн учир шалтгааны түлхүүр атгахад 10 цаг л үлдлээ. Америк хүн бүр маргааш өглөө "Америкийг бурхан ивээг" гэж залбирна. Харин бид дотроо Америкийн шинэ удирдлага, шинэ эрч хүч нь "Монголд минь сайн сайхан нөлөөг авчраасай" гэж залбирах ёстой. Бид түүхийн гэрч болж байна. Цаг хугацаа урсан урссаар...
"Монголыг минь бурхан ивээг!"




























Saturday, January 17, 2009

Профессор Жонсен Шинэ Ерөнхийлөгчийн Багт ажиллахаар боллоо

"Америкт Хуулийн Сургуульд суралцсан тэмдэглэл буюу ВЕРИТАС" (Шударга ёс) номондоо Индианагийн Их Сургуулийн Хуулийн сургуулийн зарим багш нарын хичээлээ хэрхэн хөтлөн явуулдаг арга барилын тухай өгүүлсэн билээ. Үндсэн Хуулийн эрх зүй хичээлийг удирдан явуулсан Даун Жонсен багш маань Шинэ Ерөнхийлөгч Обамагийн засаг захиргаанд Монголоор бол Хууль Зүйн Дэд сайдын түвшний ажилд тохоон томилогдлоо. Миний хувьд түүний ахны Монгол оюутан юм. Тэрээр өнгөрсөн зун Монголд тохиолдсон 7/1-ний хэрэг явдлын тухай надаас байн байн асууж байсан бөгөөд Монгол дахь ардчиллын нөхцөл байдлын талаар Жонсен багш хичээлийн хүрээнд үе үе жишиг татдаг байв. Монголын ардчиллыг тууштай дэмжигч багш маань Америктаа бодлого тодорхойлох, шийдвэр гаргах түвшний ажилд очсон нь том завшаан болов. Тэрээр Нэгдсэн Улсын Үндсэн Хуулийн Холбооны дэд ерөнхийлөгч бөгөөд Индианагийн Их Сургуулийн Шилдэг процессоруудын нэгн намайг Индианад сурч байх үеийн нэгэн бахархал юм. Харин улс төрд тэрээр шинэ хүн биш бөгөөд өмнө нь 42 дахь Ерөнхийлөгч Клинтоны жилүүдэд Хууль зүйн албанд нь томоохон алба хашиж байв.

Friday, January 16, 2009

Өнөөдөр Кингийн өдөр

Мартин Лютер Кингийн өдөрт зориулав.
Монголд Мартин Лютер Кингийн өдрийг тав дахь жилдээ тэмдэглэж байна.
Өнөөдрөөс таван жил гаруйн өмнө Монголд илтгэх урлаг ид моодонд орж эхэлж байв. Тухайн үед шинэ тутам давалгаа болж байсан олон төрлийн лекцүүд Улаанбаатар Паласыг хэдэнтээ дүүргэж тэр хэрээр ярианы урлагийн чиглэлээр сургалт явуулах зайлшгүй хэрэгцээ, бодит нөхцөл бүрдсэн юм. 2003 онд Харвард төгсөгчийн “Нүүх үү? Үлдэх үү?” нэртэй цуврал лекцээс хойш, илтгэгч бүрийн амнаас шахам Мартин Лютер Кинг гэгч Африк гаралтай Америк эрийн түүх цуурай мэт тархаж эхлэв. Ингээд ярианы урлагийн чиглэлээрх сургалтуудын тодорхой цаг энэ хүний намтар, түүний амьдрал тэмцэл, илтгэх чадвар болон үгээр түүхийг бүтээж чадсан мөрөөдлийнх нь тухай хэлэлцдэг болов. Тэр цуут эр болох Мартин Лютер Кинг гэгч хэн байв?
Одоо байвал 80 насыг зооглохоор байсан тэр эр 1963 оны Наймдугаар сард олон зуун мянган хүний өмнө алдарт “Би мөрөөдөж байна” илтгэлээ хүргэж зуу зуун жилийн туршид арьс өнгөний үзэлд ялзарсан бусармаг нийгмийг сууриар нь ганхааж хүч үл хэрэглэх энх тайвны замаар амжилтанд хүрч болохын түүхэн жишгийг баталж чадсан юм. Түүний илтгэлээс яг 102 жилийн тэртээд домогт Линкольн иргэний дайны шийдвэрлэх тулалдааны дараа “Геттисбергийн үг” хэмээх илтгэлээрээ “ард түмний төрүүлсэн, ард түмний төлөөх, ард түмний засгийн газар, дэлхийн ертөнцөөс арилан одошгүй юм” хэмээх Ардчиллын амин сүнс болсон нэгэн чухал үгийг хэлж боолчлолыг халахын төлөө тэмцэж байсан байдаг. Харин түүний үгийг Мартин Лютер Кинг бодит амьдрал болгохын тулд бүхий л итгэл үнэмшил, урам зоригоо бас амь насаа зориулсан билээ.
2005 оноос эхлэн Монголд Кингийн өдрийн тэмдэглэдэг болов. Анх удаа тэмдэглэж байхад зарим хүмүүс хайхрамжгүй байдлаар хаа хамаагүй гадаадын хар нөхрийн өдрийг цаг үрэн тэмдэглэж байхаар өөр хэрэгтэй юм хийгээч гэж шүүмжилж байлаа. Үнэндээ Кинг гэдэг хүн, зүгээр ч нэг “хар нөхөр” биш байлаа. Өнөөгийн ардчиллын өлгий гүрэн гэгдэх Америк даяар тэр хүний төрсөн өдрийг бүх нийтийн амралтын өдөр болгон баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэдэг. Түүний төрсөн өдрөөр залуу үе, хүүхэд багачуудад ардчиллын үнэ цэнийн тухай өгүүлж, ахмад үе, оюутан сурагчид, дунд үеийнхэн гээд бүхий л насныхан эрвийх дэрвийхээрээ Кингийн үйл хэргийг эргэн дурсаж, Кинг тэдний амьдралд өнөөдөр ямар агуу үүрэг гүйцэтгэснийг бахархан өгүүлцгээдэг. Төрөл угсаа, нас хүйс, шашин шүтлэг, мэргэжил боловсрол, арьс өнгө гээд аливаа хүнийг ахуй соёл, өнгө үзэмжээр нь хэн ч хэзээ ч доромжилж гадуурхаж болохгүй. Энэ энгийн зарчим бол ардчиллын амин сүнс болон тэгш эрх, шударга ёсны тулганд оч болон цоролзож байдаг билээ. Кинг нэгэнт ардчиллын баатар учраас бидэнд ч бас хамаатай хүн юм. Бид ардчиллыг хайрлан дэмжигч бол Кинг бидний хувьд үзэл санааны анд нөхөр маань болж таараа. Иймээс үзэл санааны эрхэм нөхөр болсон Кингийн өдрийг Монголд тэмдэглээд одоо тав дахь жилтэйгээ золгож байгаа нь энэ. Энд эх орондоо анх удаа иргэний эрхийн төлөө түүхэн зүтгэлтний өдрийг хэрхэн тэмдэглэсэн тухай жижигхэн түүх өгүүлэх нь зөв болов уу. 2005 оны 1 дүгээр сарын 16-нд Нээлттэй Мэтгэлцээний Холбооны Г.Отгонрагчаа тэргүүтэй залуус болон, одоогийн Хүний Нөөцийн Академийн захирал Б.Энхболд, тухайн үеийн Монголын Улаан Загалмайн Нийгэмлэгийн Залуучуудын Хорооны Тэргүүн Д.Ууганбаяр тэргүүтэй нийтдээ хорь гаран залуус хамтарч Кингийн нэрэмжит лекцүүдийг их дээд сургууль болон 29 дүгээр тусгай сургуулиар очиж уншин, ардчилсан үзэл санааг таниулсан усрталчилж тус өдрийн хүрээнд “Улаан чулуут”-ын хогийн цэг дээр аж төрж байсан хүмүүст хүмүүнлэгийн тусламж түгээж сайн санааны аян өрнүүлсэн юм. Хамгийн гол нь Кингийн тухай ном хэвлүүлж олон нийтэд үнэгүй тараасан нь Кинг төдийгүй ардчиллын үнэт зүйлсийг сурталчлах сайхан алхам болж билээ. Өнөөдөр Кингийн өдрийг Монголдоо тэмдэглээд тав дахь жилтэйгээ золгох хугацаанд дээрх байгууллага, хувь хүмүүсийн санаачлага улам дэвжин өргөжиж сайн үйлсийн олон олон аяныг өрнүүлжээ. Энэ жилийн Кингийн өдрийг ч бас үр бүтээлтэй өнгөрүүлэх гэж байгаагийн нэгэн жишээ бол өнөөдөр 10 цагт “Интер ном” номын дэлгүүрт Кингийн үзэл санааны тухай номын шинэхэн хэвлэлийг олон нийтэд үнэгүй түгээх аж.

С.Эрдэнэболд

Saturday, January 3, 2009

Гитлерийн (Хитлэр) Илтгэх чадвар

“Австри улсад төрсөн, Германд бол гадаадын иргэн болох Гитлер улс төрийн үйл ажиллагааны ямар ч туршлагагүй, хөрөнгө мөнгөгүй, дээдсийн хүрээлэнд ямар ч хэлхээ холбоогүй байсан мөртөө 14-хөн жилийн дотор дэлхийн томоохон гүрний удирдагч болж чадсан нь хачирхалтай. Хосгүй уран илтгэгч байсны хувьд олон түмнийг шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд чиглүүлэн зоригжуулж чадаж байжээ”
Майкл Х.Харт
“Rhetoric ба Байлдан дагуулахуйн урлаг 2006” номоос.
Боржигон Сүхбаатарын Эрдэнэболд
Хорхон Бөхчулууны Энхболд

᠎᠎________________________________________________________________________

Гитлерийг хүн төрөлхтөн Хорьдугаар зууны цуст яргачин, алуурчин мангас, тонуулчин хүчирхийлэгч хэмээн сая сая хүмүүсийн цаг бусын үхэлд буруутгадаг. Энд би тэр тухай өгүүлэхгүй. Харин тухайн үедээ дэлхий дахины хамгийн боловсролтойд тооцогдож асан Германы сая сая иргэдийг өөртөө итгүүлэн ил далд хурц бодлогынхоо үр дүнд төрийн өндөрлөгт хүрч, улмаар дэлхий дахиныг байлдан дагуулахыг санаархах явцдаа “үүрэндээ буснигдсан” энэ түүхэн хүний ярианы урлагийн тухай өнгөцхөн өгүүлье.

Яг үнэндээ ярианы урлаг бол хамгийн гайхамшигтай, хамгийн гай гамшигтай хоёрыг нэгэн зэрэг агуулдаг. Сайн сайхны зорилгоор /харьцангуй утгаар/ бусдыг итгүүлэн үнэмшүүлж байлдан дагуулах нь нэг хэрэг. Бас ухваргүй балмад үйлдлийн зэмсэг болгон үгийн увьдисаар турхирах нь ямар ч цөмийн зэвсгээс хэд дахин хүчтэй аюул юм.

Гитлер сайн хүн, эсвэл муу хүн байсан эсэхийг хүмүүс янз бүрээр мэтгэх нь тэдний л асуудал. Гэхдээ Гитлер ярианы урлагт зэгсэн чадвартан байсныг нь бүгд хүлээн зөвшөөрдөг. Зарим нэг эх сурвалжид түүнийг сэтгэлийн хөөрөлдөө автсан хоосон чалчигч, романтик хийрхэгч хэмээн дүрсэлсэн байдаг.
Гэхдээ л тэр дэлхий дахины түүхэн дэх хамгийн хүчирхэг байлдан дагуулагчийн “дөрвөлд” залран Чингис хаан, Наполеон Бонапард, Македоны Александртай амжилтын хаяа хатгадаг.
Манай нэрт яруу найрагч Б.Лхагвасүрэн гуай “Гэрэл харанхуй нийлж бүтэн болдог, гэнэн хэрсүү нэгдэж дүүрэн болдог” хэмээн хэлсэнчлэн хүн төрөлхтний түүх сайн муу, саар дэвшилтэйгээ хамт тэртээ он цагийн бараа сүүтэлзэх алсаас өдгөөг хүртэл улиран иржээ.
Гитлер хэдийгээр булаан эзлэгч байсан ч Риторикийн чадвартан байсныг онцлууштай. Уран илтгэгч хүмүүс “тэр бүр сайн хүн байдаггүй”, сайн үйлстэн ч байдаггүй. Бас сайн хүн болгон ч уран илтгэгч байдаггүй. Гэхдээ уран илтгэгч хүн удирдагч, байлдан дагуулагч байх нь элбэг ээ.
***
1889 оны 4-р сарын 20-нд Австрид төмөр замын жижиг албан хаагчийн гэр бүлд 40 насны зөрүүтэй эцэг эхээс төрсөн Гитлер 1923 оны 11-р сарын 08-нд Бавари мужийн орон нутгийн удирдлагыг баривчилж өөрийгөө дарангуйлал тогтоогчоор зарласан бөгөөд төдөлгүй цагдаа нарт баригдан Лэндсбэргийн гянданд 5 жил хоригдох боллоо. Хэдийгээр 13-хан сар хоригдсон ч тэрээр өдөрт 6 цагийн турш хүмүүс хүлээн авч уулзан бусад цагаараа алдарт “Майн Камп” /Миний тэмцэл/ номоо бичгийн машин дээр хоёр хуруугаараа цохин суухдаа шоронгийнхоо хамгийн хүндтэй эрхэм байсан гэдэг.
Уншигч та Гитлерийн тухай бишгүй л олныг мэдэх учир олныг үл нуршин “Майн Камп” номондоо Гитлер илтгэх урлагийн талаар хэрхэн сургамжилсныг авч үзье. Гитлер илтгэх урлаг, ярианы чадварыг үзэл суртлын ухуулагч багаж хэрэгсэл гэсэн явцуу утгаар тун чадварлаг хэрэглэж байлаа. Тэрээр ярианы үнэ цэнэ, уншигчдынхаа анхаарлын түвшинг хүртэл маш нарийн мэдэрч, үг, өгүүлбэрийн хэмнэл, бусдад анхаарагдах хэмнэл зэргийг тун мэдрэмжтэй тооцоолон, олон дахин бэлтгэж төлөвлөсний эцэст нийтийн өмнө гарч үгээ хэлдэг байжээ.
Ялангуяа биеийн хэлэмж, хөдөлгөөний зохироог дайчин өнгө аясаар дээд зэрэгт хүртэл нь ашиглаж, сэтгэл хөдлөлийн хүчийг бүхний өмнө уудлан, түүгээрээ сая сая Германчуудыг байлдан дагуулж чадсан юм. Гитлерийн засаглалын үед үг хэлэх, илтгэл тавих бүрийдээ илтгэгч бусдаас урьдчилсан төлбөр авдаг байв.


Дээд сургуулийн дипломтой илтгэгч гэхэд л 50-300 марок, Гитлерийн хамтрагч Гиббельс 500 марок, Гитлер 1000 марок, тухайн илтгэлийнхээ үнэ цэнээс болж түүнээс ч илүү төлбөр авдаг байв. Тэр үед тойргийн үндэсний–социалист намын зохион байгуулагчийн сарын цалин гэхэд л 1000 марок байлаа. Гитлер “Майн Камп” номондоо: “...тэр үед үе чацуутнуудтайгаа хийж байсан гүн агуулга бүхий маргаануудын ачаар миний үг хэлэх авъяас их бага, ямар нэг хэмжээгээр хөгжсөн гэж би боддог. Тэр ч байтугай би жижиг удирдагч болов” хэмээн бага насныхаа тухай бичсэн байдаг. 1920 он бол Гитлер болоод түүний хамтран зүтгэгчдийн хувьд чухал он цаг болов. Бас энэ мөчөөс эхлэн тэрээр илтгэх урлагт идэвхитэй суралцах болов. 1920 оны 2 дугаар сарын 24-нд Мюнхений Ордоны пивоны их танхимд тэрээр “Дайны буруутны тухай” /дэлхийн нэгдүгээр дайн/ олон нийтэд зориулсан бараг анхны гэж болохуйц илтгэлээ сэтгэл түгшин тавьсан байдаг.


Эхэндээ “Хүмүүс цуглах болов уу?” гэж тун их сандарч байсан ч яваандаа хурлуудад нь 5000 орчим хүн алим унагах газаргүй болтол нь бужигнан цуглардаг болжээ. Тэрээр номондоо: “Олон түмэн үнэхээр бужигнаж, шивэр авир ярилцаж эхлэхүйд илтгэгч маань гараараа дохиод түр амсхийнэ. Үнэхээр ард түмэн толгойгоороо хана мөргөхөд ч бэлэн байсан” гэж бичсэн байдаг.


АДОЛЬФ ГИТЛЕР ЯРЬЖ БАЙНА:


“Томоохон онолч ховор тохиолдолд томоохон удирдагч байж болох юм. Тэгвэл илтгэгч бас өөрийн үедээ удирдагч байж болох юм. Би үүнийг ямар ч атугай батлахыг оролдоно. Энэ бас ойлгомжтой л доо. Авъяаслаг илтгэгч үнэндээ олон түмнийг эзэмдэж, тодорхой үзлийн зүгт эргүүлж чадах бөгөөд ямагт сэтгэл зүйч байж чадна. Магадгүй уг илтгэгч маань худал чалчигч байлаа ч сэтгэл зүйч мөн. Тийм хүн ямар ч атугай удирдагчийн үүргийг биелүүлэхэд тун чадварлаг хийгээд бага мэдлэгтэй хүмүүсийн дундаас онолч төрсөн нь энэ дэлхийд үгүй билээ. Эсвэл удирдана гэдэг нь олон түмнийг хөдөлгөнө гэсэн үг. Үзэл бодлоо илчлэх нь удирдаж чадна гэсэн ойлголт биш юм. Үүнээс өөр юу ч үгүй бол ямар ч утгагүй. Бид үүнийг амьдралд ямагт ажигладаг”


***

“Онолч, зохион байгуулагч, удирдагчийн шинж чанар нэгэн зэрэг хүнд бүрдсэн байх нь хамгийн ховор боловч, үнэхээр байж таарвал тэр хүн аугаа хүн мөн”


***

“Би багахан цагт үг хэлэх урлагт суралцаж, яг голыг нь олж хэлэхийн тулд эсэргүүцэгчдийн эргэлзээг урьдчилан мэдэрч, үг хэлэх явцдаа тэднийг үгээрээ хэрхэн ташуурдахаа мэддэг байв”


“Хоёр жил болоход илтгэх урлагийг гайхалтай эзэмшиж чадсан. Хэлэх үгээ төлөвлөж бэлдэхдээ эртнээс:
*Ямар эргэлзээ тээнэгэлзээ гарч болох вэ?
*Ямар асуудлыг бут цохих вэ?
*Эргүүлж хэрхэн тайлбарлах вэ? гэдгээ сайтар бэлэн болгодог байв. Тохиолдож байгаа эсэргүүцлийг хэлэх үгэндээ ил гаргаж түүгээрээ үнэхээр худлаа байж гэдгийг нотлохыг оролддог байв. Хэрэв таны өмнө шударга сонсогч байгаа бол ийм хайш яайш арга хэрэглэх хэрэггүй, чансаатай үгээрээ өөрийнхөө талд амархан оруулж болно. Үг хэлж байх явцдаа сонсогчид эргэлзэн гуйвж байгааг мэдэрч, тэднийг улам илүү ухааруулж чадвал илүү, бүр илүү анхааралтайгаар таныг сонсож таараа. Ирээдүйн офицерүүд болох цэргүүдийн улс төрийн сонсголын үеэр “Вермалийн хэлцлийн тухай” сэдвээр үг хэлж үзсэн. Одоо би сэдвээ баяжуулж *Брест ба Версаль* гэсэн илтгэл тавьдаг боллоо. Би туршлагаараа анхныхаа илтгэлээс эхлээд “Брест-Литовын гэрээ” гэгчийг ердийн сонсогчид огт мэдэхгүй байгааг мэдэрч, дайсны зохиомол суртал нэвтрүүлгийн нөлөөгөөр олон түмэнд буруу ойлголт төрүүлж байгааг мэдэж авсан”


***

“Тэр үед би 2000 хүний өмнө үг хэлэх хэрэгтэй болдог байлаа. Эхэндээ танхимаас намайг 4000 нүд цоо ширтэж байх шиг, гурван цагийн дараа буюу хурал дуусах үед аль хэдийнэ нэгдмэл санаатай олон нийт бий болсныг би ажигладаг. Манай зуу зуун, мянган мянган сонсогчдын зүрх сэтгэл, тархийг хорт үр, худал хуудуугаас салгах юмсан гэдгийг би ойлгодог болсон”


***

“Дэлхийн дайны бодит шалтаг”, “Берст ба Версаль” гэсэн хоёр сэдвийг би хамгийн чухалд үзэж байв. Тэгээд би янз бүрийн хувилбараар янз бүрийн сонсогчдын өмнө арав, хэдэн арав дахин илтгэснийхээ эцэст манай хөдөлгөөний талынхны анхны үндсэн бүрэлдэхүүнд бүрэн ойлгомжтой болсон гэдэг дүгнэлтэнд хүрсэн юм”


***

“Эсэргүүцэгч хүчний талд байгаа, уламжлал, хүмүүжилдээ итгэлтэй тийм хүмүүсийг байлдан дагуулах хэрэгтэй байгаа юм”

***

“Аугаа их эргэлтэнд зөвхөн үг яриа хэрэгтэй, сонины үг хэрэггүй гэдгийг баталлаа. Миний энэ нотолгоог үндэслээд хөрөнгөтний хэвлэлүүд маргаан өрнүүлсэн юм”“Олны өмнө үг хэлж, илтгэж байгаа хүн сонсогчид түүнийг хэрхэн хүлээн авч байгаа, тэр чухам юу хэлээд байгаагаа мэдэрдэг юм. Сонсогчид үг хэлж байгаа хүнд аяндаа дэм өгдөг. Илтгэгч, сонсогч хоёрын хооронд мэдээжийн холбоо тогтоно”


***

“Уран илтгэгч нэг ёсондоо маргаангүй зохиолч юм. Гайхамшигтай зохиолч хэзээ ч илтгэгч байж чадахгүй. Энэ урлагт суралцахын тулд байнга дасгал хийвэл өөр хэрэг. Тэгэхдээ олон нийт бүрэг, ичимхий байдгийг байнга бодолцох хэрэгтэй”


***

“Ухуулагч илтгэгч болгон нэг сэдвээр давтан ярих тохиолдол бий. Хэрэв тэр үнэхээр төрөлхийн уран чадварлаг илтгэгч бол уг сэдвийг баяжуулан, олон хэлбэр хувилбарыг ашиглаж ярьж чадна. Тийм илтгэгч ямагт сонсогчдоо мэдэрч, сонсогчдын зүрх сэтгэлд хүрч чадах үгийг сонгон олж чадна. Тэрээр өчүүхэн төдий алдахыгаа мэдрэн, тэр дор нь засаж, залруулж чаддаг. Жинхэнэ илтгэгч сонсогчдынхоо нүүрэн дээрх илрэлийг уншиж, үзэж чаддаг юм.

Нэгдүгээрт:

Түүний юу ярьж байгааг тод ойлгож байна уу? үгүй юу? гэж

Хоёрдугаарт:

Түүний ярихыг сонсогчид анхаарах сөхөө бий эсэх?

Гуравдугаарт:

Түүний яриад байгаад итгэж байна уу? гэдгийг ажиглана. Хэрэв илтгэгчийг сонсогчид ойлгох янзгүй байвал дууныхаа өнгийг өөрчилж, мэдээжийн энгийнээр ярьж эхэлвэл түүнийг хамгийн хоцрогдсон сонсогч ч гэсэн ойлгож эхэлнэ. Хэрэв сонсогчид түүнийг төвөгтэй хүлээн авч байгааг ажиглавал ярианыхаа хэмнэлийг өөрчилж, аажуу тайван, тодорхой дараалал сайтай ярьж илтгэлийн амин сүнсийг сонсогчид ойлгож эхэлтэл үргэлжлүүлнэ. Хэрвээ сонсогчид түүний дэвшүүлсэн санааг ойлгомооргүй, итгэхгүй янзтай байвал шинэ шинэ дүгнэлт, жишээ татаж, гайхшрал, тээнэгэлзлээс гаргах хэрэгтэй. Заримдаа илтгэгч сонсогчидтойгоо харилцан маргах тохиолдол байдаг нь ухааных биш, мэдрэмжийн үр дагавар юм”

***

“Сонсогчдын ухамсаргүй, дайсагнасан санаа сэтгэлийг давж гарахад төвөгтэй. Тийм эвгүй байдалд тодорхой мэдэрхүйгээсээ болж санал сэтгэгдлээ мэдрэмжээрээ илэрхийлдэг хэрэг. Ийм байдлаас огт шалтгаалахгүйгээр овжин илтгэгчийн шууд нөлөөгөөр хурал амжилтанд хүрч, яг цаг шиг тов тодорхой болж болох юм. Мөнөөх илтгэгч илтгэлээ хийдгээрээ хийж, нөгөөх сэдвээ хөндөж, сонсогчдод шал өөр сэтгэлгээ төрүүлж, хурал өглөөний арван цагт уу? өдрийн гурван цагт уу? Эсвэл орой юу? ер падгүй болдгоороо л болно. Би олигтой дадлага олж авч чадаагүй байхдаа нэг хурлыг өглөөгүүр хийхээр зарлаж билээ. Би үүнийг маш сайн санаж байна. Бидний өглөөгүүр зарласан хурал Мюнхений “Кинда” рестораны танхимд болсон бөгөөд яг тэр үеэр Германы нутаг дэвсгэрийг гадаадын цэргүүд эзэлж замбараагүй байдлын эсрэг эсэргүүцэл илэрхийлж байсан үе болохоор хурал маань бүтэлгүй болсон юм. Тэр үед хурлын танхим маань Мюнхендээ хамгийн том байсан бөгөөд бид азаа туршсан хэрэг л дээ. Хэрэв бид хурлаа бүтэн сайны өглөөний арван цагт зарлавал ажилчид амархан цугларна гэж бодоцгоосон юм. Тун бүтэлгүй болж бид том сургамж авлаа. Ард түмэн яахав дээ ирцгээсэн, танхим дүүрсэн л дээ. Гэхдээ л тэдний гадаад төрх нэг л бишээ. Тэгээд яахав хурлын талаар сэтгэл нэг л дундуур, тэр аяараа хөндий хүйтэн. Ямар ч бүлээн дулаан шийдвэртэй юм алга.
Би гэдэг илтгэгч, азгүй амьтан гэж өөрийгөө зүхээд яаж ийгээд сонсогчдыг өөртөө татахаар оролдоод ч бүтсэнгүй. Би дээр хэлсэн. Өглөөгүүр яагаад ч лекц уншаад хэрэггүй юм билээ. Ямар ч олигтой сэтгэгдэл төрсөнгүй. Аргагүй эрхэнд сэтгэл дундуурхан хурлын танхимыг орхиж гарахдаа би нэгэн үнэт сургамж авч үлдэж билээ. Энэ туршилтыг би хэдэнтээ давтсан боловч олигтой дээрдээгүй. Эцсийн эцэст тэгтлээ их гайхаагүй л дээ. Өдрийн 15 цагт театрт юм үзэхээр очоод үз дээ. Мөн тэр жүжгээ яг тэр театртаа оройн 20 цагт үзээрэй. Яах аргагүй өөр өөр сэтгэгдэл төрөх бий вий. Ажигч хүн, өөртөө тооцоо хийж сурсан хүн бол шууд л мэдэрнэ”


***

“Гэхдээ цэцэн цэлмэг, уран сайхан, үнэн үгтэй илтгэгч өдрийн цагаар үг хэлбэл сонсогчдын сэргэг дур зоригийг улам хөгжөөж чадна. Өдрийн тэр л цагуудад хүн өөрийнхөө эрч хүч, дур зоргоороо өөрийгөө эзэмддэг юм шиг. Энэ зорилгоор сүм хийдүүд зохиомол арга хэрэглэж, лаа асааж өрөөд, арц хүж үнэртүүлэн, цан хэнгэрэг дуугаргадаг байж таарна”


***

“Бид бүгдээрээ мэдэх Францын хувьсгал гүн ухааны онолын үр дүн байгаагүй шүү дээ. Энэ хувьсгал байгаагүй бол дээд зэргийн хоосон номлол хүмүүсийн бүхэл бүтэн арми бий болгож чадахгүй л байсан биз дээ. Тэртэй тэргүй хаант засаглалд талхигдсан, ямагт хохирч зүдэрсэн ард түмэн гэв гэнэт, юу болов гэхээр гайхалтай дэлбэрэхгүй байсан. Бүх Европыг донсолгосон юм. Тэр тусмаа шинэхэн эрин үеийн хамгийн том хувьсгалт эргэлт болсон гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Лениний бүтээлүүд Орост большевикуудын хувьсгал хийгээгүй. Үүнд хамгийн гол нь ард түмний хүслийг бадрааж, итгэмээргүй өргөн хэмжээнд үзэн ядах үзлийг дэврээхэд их, бага номлогч нарын илтгэгчийн үйл ажиллагаа гол үүрэг гүйцэтгэжээ. Карлл Марксын бүтээлүүдийг уншаагүй ч гэсэн коммунист хувьсгал бичиг үсэггүй хүмүүсээс бүрдсэн ард түмэн нягтран оролцсон. Тэр тэнгэрийн заяаг зураглан гаргасан нь зөвхөн нэгэн үзлийг удирдлага болгосон мянга мянган илтгэгчид л юм. Тийм байсан. Тийм ч байх болно. Манай германы амьдралаас тасархай, золгүй сэхээтнүүдийн саналаар бол зохиолчид илтгэгчдээс ухаанаар хол давуу гэж өрөөсгөл үздэг юм”


***

“Үнэнийг хэлбэл Ллойд-Жорж Английн их сүржин яригч бөгөөд өөрийнхөө ард түмний олонхид нөлөөлж чадсан юм. Тэр яах аргагүй зөв байсан. Английн цэргийн сайд түүний хэлсэн үг гайхамшигтай, үлгэр жишээч болж энэ илтгэгчийн нөлөө ард түмний оюун санаанд хүрч чадсан юм. Үүнийг тэрээр нотолж чадсан. Өөрийнхөө үгээр ард түмнийхээ сэтгэл зүрхийг нээж, ард түмэн бүхэлдээ хүсэл зорилгодоо захирагдаж чадсан. Энэ Англи хүн ард түмэнтэйгээ энгүүн, яруу тод, ойлгомжтой, ярьж чадсан бөгөөд тохирох жишээ баримт хэрэглэж, олон нийтийн сэрэл мэдрэмжинд шууд нөлөөлж чадсанаараа Бетман-Гольвегаас хол давуу юм гэж төрийн жинхэнэ зүтгэлтний үгийг үнэлэх ёстой. Тухайн илтгэгчийн гайхалтай үйл хэргийн хэр хэмжээний тухай ганцхан ийм тодорхойлолтоос өөр юу хэрэгтэй вэ?”
Хорьдугаар зууны түүхийг өрөлцсөн “муу нэртэй, луу данстай” энэ эрхмийн эрх мэдлийн оргилд мацах таяг нь ярианы чадвар байж, тэрхүү оргилоосоо халин унах агшинд нь ч улам төгөлдөржсөөр байсан гэдэг. Дээрх Риторикийн зөвлөгөө, ишлэлүүд нь Берлинд холбоотны арми цөмрөн орж Фашистийн Герман бут цохигдохоос 20 гаран жилийн өмнө бичигдсэн Гитлерийн “Майн Камп” номонд нь нийтлэгдсэн болно. Мэдээж 20 жилийн хугацаанд Гитлерийн илтгэх чадвар хэд дахин хөгжиж туршлагажсан нь гарцаагүй болов уу. Зөвхөн уншигч танд зориулан Адольф Гитлерийн “Тэвчээр минь барагдлаа” илтгэлийг орчуулан хүргэж байна.
Илтгэлийн тайлбар:
Германы дарангуйлагч Адольф Гитлер шургуу ажиллаж, хэлсэн үгийнх нь үеэр үзэгчдийн сэтгэл хөөрөл дээд цэгтээ хүрдэг байлаа. 1938 оны есдүгээр сарын 29-ний үеэр энэхүү илтгэлийг тавьсан бөгөөд тэр үед Герман түрэмгийлэн авч, Судетенлэнд гэж алдаршсан олон Герман үндэстэн амьдарч байсан Чехословекийн нутгийг шаардаж байв. Гитлер энэ илтгэлдээ Судетенлэндийн хатуу талаас шаардсан ч Европт “газар нутгийн бэрхшээл” түүнд байсангүй. Есдүгээр сарын 29-нд Англи, Франц, Итали нь Судетенлэндийг Германд бууж өгөх зөвшөөрлөөр Munich Pact-д Германд гарын үсэг зурав. ...Одоо бидэнд байгаа сүүлийн асуудал шийдэгдсэн байх ёстой, шийдэгдэх ч болно. Энэ бол Европт хийх шаардлагатай сүүлийн газар нутгийн нэхэмжлэл боловч миний буцашгүй шаардлага, Бурхны тааллаараа би сайныг хийх болно. Асуудлын түүхээс сөхвөл: 1918 оны “Тусгаар тогтнох хүний эрх” уриан дор Төв Европ хэдэн хэсэгт хуваагдаж, “төрийн зүтгэлтнүүд” гэгдэх зарим галзуучуудаар шинэчлэгдэж байгуулагдсан. Хүн ардын үүсэл гарлыг хамааралгүй, тэдний үндэстний хүсэл эрмэлзлэл, төв Европ дахь эдийн засгийн нөхцөлийг авч хэлэлцэлгүйгээр “Улс” гэгдэн дураараа хуваагдав. Энэ үйл явцаар Чехословек оршин байгаадаа өртэй болсон юм. Чех улс бяцхан хуурмагаар эхэлж, тэрхүү залилалтын эцэг нь Бенель гэж нэрлэгдэж байв. (Чехийн Ерөнхийлөгч) энэ ноён Бенель тэр үедээ Версальд гарч ирэн, хамгийн эхэндээ бүгдэд Чехословек үндэстэн гэсэн итгэл төрүүллээ. Тэр өөрийн худал хуурмагаараа дэмжлэг авахын тулд дарангуйлж, нутгийн хүн гэдгээрээ өргөн хүрээтэй, бас ч зөвтгөх шалтгаан олонтой байсан юм. Англо-Саксоны улстөрч, газар зүй, үндэстнийхээ асуултад мэдлэг, туршлага хангалтгүй байсан гэдгийг тэр үед нотлох шаардлагатай байсан ч хийгдээгүй билээ. Тэдний хийснээр ч, баримтаар ч тэд зөвхөн Чехословек үндэстнийг байгуулж чадах байсан боловч чех ба словекуудын хувьд Словакууд Чехүүдтэй ямар нэгэн зүйл хамт хийхийг хүсээгүй, гэвч… (өгүүлбэрийн төгсгөл алга ташилтын нижигнээнээр сарнив)
Ингээд эцэст нь Чехүүд ноён Бенелийн үед Словакуудыг түрэмгийлэн авав. Үүнээс хойш тэр улс оршин тогтноход тохиромжтой мэт санагдаагүй боловч, тэдний тусгаар тогтнох эрх чөлөө, тусгаар тогтнох хүслийн нөлөөгөөр гурван сая гаруй Германчууд дарангуйлалд орсон юм. Бас л хангалттай байсангүй, сая гаран Магиар¬чууд, дараа нь зарим Карпатин, Оросууд сүүлд нь хэдэн зуун мянган Польшууд нэмэгдэв. Энэ үйл ажиллагаа явагдсаны дараа Чехословек гэж нэрлэгдэх тусгаар тогтнох хүмүүсийн дарангуйлал, цэвэр хүсэл, үндэстний дур зоргоороо байдлын дүнд түрэмгийлэл дуусав. Одоо түүхийн гутам¬шиг¬тай үе эхэлнэ. Улсынх нь Засгийн газар бус¬дыг улс төрийн ажил-лагаандаа оролцуулахын тулд цөөнхүүдээ дарамталж, тэд нарыг ах дүү нараа алахыг тушаадаг байв. Ноён Бенель Германыг шаардахдаа: “Хэрэв би Германтай дайн хийвэл, та бүгд Германы эсрэг дайтах ёстой. Хэрэв үүнийг хийхээс татгалзвал, эх орноосоо урвасан та нарын эсрэг би дайтах болно”. Мөн тэр үед Унгар, Польшид адил шаардлага тавьж байлаа. Тэр Словак хүмүүс хэн ч ялгаагүй үүнийг хийхийг шаардав. Словакуудыг эв нэгдэлтэй байхыг хүснэ. Ноён Бенель үнэн хэрэгтээ ийм маягаар эх орон, ард түмнээсээ урвагчдыг эргүүлэхийг зорьсон юм. Ард түмнээсээ, эх орноосоо урваж, нутаг нэгтнүүдээ хөнөөхөд бэлэн байгаа хүмүүст гэж Бенель хэлдэг: “Эх орноосоо урвах юм бол, би өөрөө тэднийг хөнөөнө”.
Гэмт хэрэг, хор хөнөөл, сүйрэл гэх мэтхэнээс болж өөрсдийн эх орон нэгтнүүдээ хөнөөхөөс илүү гутамшигтай зүйл байна уу? Би энд нотолж чадна: Би Австрийг эзэлсэн байхад, “Чех үйлчлэх хэрэггүй, Германы армид үйлчлэхгүй байсан нь дээр” гэсэн миний эхний шаардлага байсан. Би тэднийг өөрсдийнх нь ухамсраар мөргөлдөөн рүү түлхээгүй…
Ноён Бенель найдлага тавьж байгаа нь түүний дипломатчид нууцгүй баримт хийдэг. Тэд: “Бидний итгэл бол Чемберманыг (Британийн ерөнхий сайд) түлхэн унагаж Даладиер (Францын ерөнхий сайд) зайлуулагдаж, бүх үйл явцын хувьсал бий болоход оршиж байна. Тэд ЗХУ-д найдлага тавьж, үүргийнх нь биелэлтээс дараа нь булзаарч болно гэж бодсоор байгаа”. Би нэг зүйлийг хэлж чадна: Одоо хоёр эр жагссан цэрэгтэй өөд өөдөөсөө харан зогсож байна, Тэдгээр нь ноён Бенель болон миний бие Гитлер нар юм. Бид өөр бүрэлдэхүүнтэй өөр хүмүүс. Ноён Бенель дэлхийг хулгайлахаар завдсан ч хоёр ард түмний их тэмцлээр би сайн Герман цэргийн үүргээ нэр төртэй биелүүлсэн юм. Харин өнөөдөр би тэр хоёрын эсрэг ард түмнийхээ цэргүүдтэй зогсож байна. Би түүнд Германы ард түмэн энх тайвнаас өөр юу ч хүсдэггүй гэж хэлсэн. Би түүнд илүү их итгүүлснээ энд бас давтахад энэ асуудал шийдэгдэж, Герман Европт газар нутгийн асуудалгүй Чехословак бэрхшээлийг шийдсэн үед Чех цөөнхийн, тайван бөгөөд дарлалгүй болсны дараа би Чех улсад төдийлөн хяналт тавихгүй. Харин энэ үүрэг түүнд даалгагдсан юм. Бид Чехүүдийг хүлээгүй. Гэвч би Судетений Германчуудын асуудалд болгоомжтойгоор хандаж, Германы ард түмний өмнө нэг талаар авч хэлэлцсэн боловч, одоо тэвчээр минь барагдлаа! Би ноён Бенельд ямар нэгэн зүйл санал тавиагүй боловч, түүний өөрөө амласан шилжилтийн үр дүнг санаж байна. Шийдвэр одоо түүний гарт. Найрамдал эсвэл дайн! Тэр эдгээр саналын аль нэгийг зөвшөөрөх боломжтой, Германчуудад эрх чөлөөгөө өгөх, эсвэл бид өөрсдөө явж тэдний эрх чөлөөг өөрсдийн болгох. Дэлхий дахин үүнийг тэмдэглэлдээ авах ёстой, дөрвөн жил хагасын дайнд миний улс төрийн амьдрал дахь хурц яриаг минь хэн ч мохоож чадахгүй. Би хэзээ ч хулчгар байхгүй. Би одоо ард түмнийхээ өмнө шинэ цэрэг мэт яваа. Дэлхий дахин мэдэгтүн. Энд жагссан хүмүүс бол 1918 оныхоос өөр… Хэрэв энэ үед тэнүүлч эрдэмтэд хор болсон ардчиллын үгсийг манай ард түмэнд оруулж ирсэн бол өнөөгийн хүмүүс өмнөх байснаасаа богинохон хугацаанд босох байлаа.
Ийм битүү үгс биднийг зөгийн хатгуур шиг гэмтээж чадахгүй. Бид халдашгүй хүмүүс.
Германы ард түмэн надтай нэгдэх болно! Миний хүсэл зоригийг мэдэрсэн цагт, миний жигүүр тэднийх! Миний нүдэн дэх ирээдүй, энэ бол миний үйлээрээ биелүүлэх үүрэг даалгавар, хувь зохиол юм. Би одоо өмнөх тэмцлийнхээ үед байснаас илүү итгэл зоригтой Рейхийг эзлэхээр явсан жирийн нэг цэрэг амжилт, сүүлчийн ялалтдаа хэзээ ч эргэлзэж байсангүй. Намайг тойрон хүрээлсэн зоригт эрчүүд, эрэлхэг эмэгтэйчүүд, тэд надтай хамт явсан юм. Германы ард түмэн, би та нараас асууя, эр нь эрээрээ, эмэгтэй нь эмэгтэйгээрээ миний ард зоригоо чангалан зогсоцгоо! Энэ үед бид бүгд зоригоо нэгтгэн зогсвол, бүх зовлон зүдгүүр, аюулаас хүчтэй байх болно. Хэрэв бидний зориг зовлон зүдгүүр, аюулаас хүчтэй байвал бид нэг өдөр зовлон зүдгүүр аюулыг бут цохино. Бид хатуу шийдсэн. Одоо ноён Бенельд сонголт хийх боломж олгоцгооё!


“Rhetoric ба Байлдан дагуулахуйн урлаг 2006” номоос.
Боржигон Сүхбаатарын Эрдэнэболд
Хорхон Бөхчулууны Энхболд

Monday, December 29, 2008

Агараагийн блог

1993 онд "Монгол Гайхамшиг-93" гэж Монгол орны өнцөг булан бүрээн цугларсан гоц авъяас чадвартай хүмүүсийн шоу тоглолт болсон юм. Би аавыгаа дагаж тэр сайхан арга хэмжээг үзсэн минь санаанаас гардаггүй. Нэг малчин өвгөн гарч ирээд л зургаан оронтой тоог зургаан оронтой тоонд цээжээр үржүүлж хувааж нэмж хасаад л. Гараа савчиж байгаад л яг хариуг нь хэлэх нь сонин. Бас нэг Иогоор хичээллэдэг залуу гэдсээ төмөр утсаар сүлбээд л урдуур явж үзүүлэх. Монголын хамгийн урт үстэй хүүхнүүд гээд л газар шүргэсэн урт үстэй эгч нар явах. Санаанаас гардаггүй тэр тоглолтын үеэр нэг онцлог гойд зүйл болсон нь яг л миний үеийн гэмээр нэг хүү гарч ирэв. Хоёр алиалагч түүнийг дагаж гарч ирэв. Нэг алиалагч нь төө илүү зузуунтай багц цаас барьжээ. Тэр нь дэлхийн 100 гаруй орны төрийн далбаа гэнэ. үзэгчдийн дундаас тэр далбаан дотроос нэгийг сонгох буюу жаал хүү тэр сонгосон улс нь ямар улс болох, хаана оршдог, хэдэн сая хүнтэй, ямар аж ахуй, эдийн засагтайг нь хэлэх ажээ. Би эхний эгнээнд сууж байсан тул аз таарч нэг улсыг сугалаадхав. Хятадын далбаа гэнэ. Гэтэл мөнөөх жаалхүү ер түгдрэлгүй "Энэ бол БНХАУ-ын далбаа 1 тэрбум хүнтэй, 14 сая илжигтэй" гэж цовоо дуугаар хэлэх нь тэр. Хожим нь 2001 онд МУИС-ын хууль Зүйн Сургуульд шинэхэн оюутан болоод ахны өдрөө хэсэг шинэхэн танлынхаа хамт "Хүлэг" хуушуурын газар хуушуурдаж суутал миний танилцсан Агар-Эрдэнэ хэмээх залуу өнөө багын намайг гайхшруулж, олныг шагруулсан "Их мэдэгч" болох нь тэр. Тэр цагаас хойш андлан явахад агараагаас суралцах юм их. Гойд хөдөлмөрч, цагийн юмыг цагт нь багтаадаг, за бол ёогүй бөгөөд төлөв даруу. Жишээ нь 1 жилийн дотор нэг ном бичихээр мань эр төлөвлөв. Тэгтэл 10 сарын дотор номоо хэвлүүлчихсэн ангид бариад ороод ирсэн юмдаг. 20 настай залуу бүхэл бүтэн 700-800 хуудастай "Америкийн болон Их Британийн Кино урлагийн нэвтэрхий толь" гэсэн лут ном хэвлүүлсэн юм даа. Ноднин жил Мэлвин Брэгийн "Дэлхийн түүхийг өөрчилсөн 12 ном" нэртэй орчуулгын номоо гаргасан юм. Агараа дөнгөж 18 тай байхдаа дэлхийн сонгодог жүжгийн зохиолчын бүтээлийг нэвт уншиж аавынхаа бүх номыг шивхий нь шивж, эх бэлтгэхийг нь бэлтгэж хэвлүүлсэн. Ачлалтай хүү байя гэвэл ийм жишээнээс үлгэр авах хэрэгтэй. Агараагийн бүтээлч, эрмүүн чанараас авах юм их бий. Хүнийг нэг их магтаад байх онцгүй л дээ. Гэхдээ бодитой үнэлэмж бол дээд зэргийн магтаалаас хэд дахин хүчтэй. Агараагийн тухай миний бодол бол миний л хувьд түүний хийж бүтээж буйд нь олзуурхсан, бахархсан бодит үнэлэмж юм.
Агараагийн тухай ярихын учир нь Агараа их гоё Хоббитой. Тэр нь одон орны тухай гоё гоё нийтлэлүүд блогтоо тавина. Манай Агараагийн Блогоор зочилж кино ертөнцийн тухай болон Одон орны сонин хачин чанартай мэдээллүүд аваарай гэж онцолмоор байна.
Тэр үүднээс энд тэр гоё блогоос ишилж нэг нийтлэлийг нь тавьж байна.

БИД ХААНА БАЙНА ВЭ?
Эх сурвалж: http://agar-erdene.blogspot.com/

Хязгаар нь л үл мэдэгдэх одот ертөнцөөс оюун ухаант ахан дүүсээ олох бидний итгэл найдвар алдраагүй хэвээр. Өнөөгийн шинжлэх ухаан, технологийн хөгжил хүн төрөлхтөний энэхүү хүсэл эрмэлзлийн шаардлагыг хангаж хараахан чадахгүй байгаа бололтой. Технологийн бололцоо нөхцөл нь оюун ухаант бусад ертөнцийг судлан мэдэх хүмүүсийн хүсэл эрмэлзэлд хязгаар тавьж байна. Хүн өнгөрсөнөө санадаг шигээ ирээдүйгээ мэдэрч чаддаг болчихвол илүү амар байхсан. Гэхдээ бусад оюун ухаант ертөнцтэй холбоо тогтоох боломжийг цөхрөлтгүй судалдаг, бас ч гэж “шинжлэх ухаанч” үнэмшил төрүүлэхүйц тайлбарыг хийдэг астрономичид, физикчид л бидний ирээдүйн зөн билгийг илүү найдвартай илэрхийлдэгт баярлах хэрэгтэй бизээ.
Орчлон ертөнц хэмжээ нь үл мэдэгдэм асар уудам учраас түүнийг хөндлөн гулд аялах боломж ойрын хэдэн сая жилдээ л лав бидэнд тохиохгүй нь бололтой. Тийм ч учраас энэхүү том хоосон орон зайг нөхөх боломжийг нөхцөл бололцоондоо тулгуурлан хайгаад эхэлсэн нь сайшаалтай. Харьцангуйн ерөнхий онолоор үүнийг судалж тогтоосон, баталж нотолсон зүйл байхгүй хэдий ч ийм байх боломжтой юм гэдгийг олон арван эрдэмтэд таамаглажээ. Тэдгээрийн нэг үндэслэгээ, гэхдээ орон зайд аялж болох хамгийн боломжит хувилбар бол харьцангуйн ерөнхий онолын тусламжтайгаар хар нүх ба түүн доторхи wormhole-оор дамжин орон зайн өөр нэгэн муж руу зорчих явдал юм.
Бид нэгэнт хар нүхний тухай хангалттай мэддэг болсон учраас энд тайлбарлах нь илүүц биз. Харин түүн доторхи wormhole-ын талаар товчхон ярилцья.
Хар нүх өөрөө хэмжиж үл барам тийм их таталцлын хүчтэй байдгаас шалтгаалан түүний төвд нүхэн хоолой үүсэх бөгөөд энэхүү хоолойны нөгөө хэсэг нь parallel universe буюу манай одот орчлонтой адилхан бас нэгэн одот орчлон руу хүргэх зам болдог байна. Гэхдээ хар нүхийг үүсгэдэг асар том биет одот орчлонд оршин байдаг гэж өдгөөгийн астрономийн ухаан үзэж байгаа бөгөөд түүн дээр олон янзын хар нүх үүсч болдог. С.Хокинг болон Р.Пенроуз нар хамтдаа судалгаа хийсний үр дүнд singularity буюу онцгой агшин гэдэг зүйл нь хар нүхний төвд байж болохыг таамагласан бөгөөд энэхүү онцгой агшин нь юм бүхний хувьд цаг хугацааны төгсгөлийг заах хэдий ч нөгөөтэйгүүр бүх юмны эхлэл болох жамтай байж болохыг дурьдсан юм. Энэ онцгой агшинд шинжлэх ухааны бүх хууль, тэр бүү хэл харьцангуйн ерөнхий онол, квант онол ч алдагдах аюултайг тэд сануулсан. Онцгой агшинтай уралдан өөр орон зайд нэвтрэн аялах нь хамгийн магадлалтай таамаглал бололтой. Энэхүү аялалын боломжийг анхлан судалсан эрдэмтэн бол 2010 онд гарах Interstellar киног С.Спилбергтэй хамтран бүтээж буй эрдэмтэн Кип Торн билээ. Цаг хугацааны эхлэл, төгсгөл болох онцгой агшинд өртөлгүйгээр wormhole хэмээх нүхэн хоолойгоор дамжин өөр нэг орчлон ертөнцөд очиж болох тухай тэр анх таамаглал дэвшүүлсэн юм. Орчлон ертөнцүүдийг өөр хооронд нь холбодог энэхүү хоолойг астрономийн шинжлэх ухаанд inter-universe wormholes, Эйнштейн-Розен-Подолскийн гүүр гэх мэтээр нэрлэдэг. Wormhole-оор аялахын бас нэгэн ач холбогдол нь ондоо одот орчлон руу очихоос гадна цаг хугацааны хувьд өнгөрсөн, ирээдүй үе рүүгээ зорчиж болдогт оршиж байна. Энэхүү үндэслэгээ нь өөр нэг орон зай дахь цаг хугацааны ондоо нэг агшинд очих боломжийг судалдаг.
Нүхэн хоолойгоор дамжиж “нөгөө ертөнц”-өд морилох хэн нэгний хувьд огтоос өөр энэхүү орчлон ертөнц нь чухам ямар байх вэ гэдэг нь бас л таамаглал төдий хэвээр. Олон эрдэмтэд манай одот орчлонгоос гаднах бусад ертөнцийн талаар таамаглал дэвшүүлж байгаагийн нэг нь bubble universes буюу физикийн хэмжигдэхүүнээрээ өөр хоорондоо ялгаатай одот орчлонгуудын тухай онолыг дэвшүүлсэн Андре Линди юм. Түүнийхээр бол манайхтай ижил одот орчлонгууд зэрэгцэн оршдог бөгөөд хар нүхэн дэх нарийхан хоолойн тусламжтайгаар эдгээр одот орчлон хооронд аялж болдог байна. Гэхдээ бид аливаа зүйлийг товчлох, өөр орон зайд аялахын тулд техник технологийн чамлахааргүй өндөр түвшинд хүртлээ хөгжсөн байх ёстой.
Wormhole гэдэг итгэл найдварын тэрхүү хоолойн оршин байдгийг нь баталж амжаагүй хэдий ч түүнийг байдаг гэдгийг харьцангуйн ерөнхий онолын тусламжтай тайлбарлах оролдлогуудыг одон орончид хийдэг. Хүн төрөлхтөн өөрсдийн одот орчлонгоос өөр нэгэн одот орчлон руу сансрын хөлөг ашиглан аялдаг болтол 2.5-3 сая жилийн хугацаа шаардлагатай. Одод хооронд зорчих тэрхүү сансрын хөлөг нь гэрлийн хурдаар зорчдог байхын тулд дор хаяж 3 граммаас илүүгүй жинтэй байх ёстой гэж байгаа. Харин К.Торнын дэвшүүлсэн онолын үндэслэгээ нотлогдвол бид энэхүү хугацаанаас наанадаж 1 сая жилийн өмнө одот орчлон хооронд аялах боломжтой болох ажээ.
Астрономи нь бидний шинжлэх ухааны үзэл сэтгэлгээг төлөвшүүлэх чухал үүрэгтэй билээ. Өнгөрсөн хугацаанд биднийг хүрээлэн буй байгаль дэлхийн жинхэнэ мөн чанарыг энэ судлагдахуун л нээн тольдож өгснийг бид мэднэ. Энэ салбар соёлт хүн төрөлхтөний хөгжлийн тодорхой хэсэгт үүсэн бэхжиж, улам бүр лавшран хүрээгээ тэлсээр ирсэн. Түүний судалгаа эхэн үедээ Нар, Сар, Дэлхий гурвын хооронд эргэлдэж байсан бол удалгүй нарны аймгийн бусад гаригууд, түүний дагуулууд, улмаар main sequence stars гэж нэрлэгддэг бусад оддын нэгдэл, бүр цаашлаад гэрлийн хурдаар 100 мянган жил явж байж нэг захад нь хүрэх манай галактик буюу Сүүн замын бүтцийг судлах хүртлээ хөгжсөн цаг саяхан. Энэ нь цаашлаад галактикуудын бөөгнөрөл, квазарууд гэх зэргээр төгсгөлгүй үргэлжлэн тэлэх ажээ. Судалгааны хүрээ улам бүр тэлсээр... Харин судалж амжсан, цаашид судлагдах обьектууддаа улам ойртох оролдлогуудын нэг нь энэхүү wormhole хэмээх нэр томьёо ажээ.
С.Хокинг өөрийн бүтээлдээ, “Ихэнх эрдэмтэд орчлон ертөнц гэж юу вэ гэдгийг тайлбарлах шинэ онолуудыг болосвруулахад хүч чармайлт гаргаж байгаа учраас одоохондоо орчлон ертөнц яагаад оршиж буйг асуух завгүй байна” гэсэн байдаг. Аз болж өөр нэгэн орчлон ертөнцтэй холбоо тогтоож чадвал тэд яагаад гэдэг бидний энэ асуултанд маань хариулт өгөхөд тусалж мэдэх юм даа.

Мэдээллийн тухай


Мэдээллийн хэт замбраагүйдэлд (хаост) орсон өнөө үед орчин цагийн хүчирхэг хүний үндэс нь нэгт: Мэдээллийг хүлээн авах чадвар, хоёрт: Түүнийгээ боловсруулах эрдэм, гуравт: Боловсруулсан мэдээллээ бусдад түгээх буюу түүгээр баялаг бүтээх авъяас зэрэг болно.

Мэдээллийн эрин зуунд ертөнц хэдэнтээ агшиж наймхан настай хакер бацааны өмнө

Америкийн Засгийн Газрын Нууц албад барьц алдаж байх жишээтэй. Чухам мэдээллийн хурдын ачаар таван тив дөрвөн далай секунтын дотор өөр хоорондоо холбогдож, тэртээ зууны чинадад мориор сар дамнан хүрэх газар цахим орон зайнд агшны төдийд хүрч байна.
Энэ хэрээр ашиг тустай, хэрэгтэй сайт, блогууд болон цаг үрсэн “хонгилууд” ч олон.


Вэб блогийн зорилго нь түмэн шидийнх болж. Зар сурталчилгаа, танин мэдэхгүй, гоо сайхан, үүх түүх гээд ёстой байхгүй юм байхгүй. Тоо томшгүй олон зүйлээс хэрэгтэй ганцыг олно гэдэг далайгаас сувд олох мэт сайхан. Сүүлийн үед Монгол хэл дээр “хэрэгтэй” байж болох блог, сайтууд цөөнгүй болж. Гэвчиг Сайт блогийн орон зайд бизнесийн болон, киноны гэх мэт эрээвэр хураавар чиглэлийн сайт, цонхууд олон болж. Өдөр тутмын мэдээ мэдээллин Монгол сайтууд ихэвчлэн нийгэм улс төр, эрүүл ахуй, гэмт хэрэг гээд сэдэв ундрах боловч бүгд нэгэн хэвийн цутгамал болсон байна.


Энэ дотроос Монголын залуу үе, ирээдүйд гэрэл гэгээтэй мэдэээлэл өгөх, итгэл үнэмшил, мэдлэг, мэдээлэл түгээх эерэг сайт маш ховор. Аль болох эерэг зөв суртахуун шингээсэн вэб, блог байх тусмаа л бидэнд илүү хэрэгтэй. Өдөрт хэдэн зуугаас эхлэн хэдэн мянгаараа хүмүүс нэвтэрдэг томоохон сайтууд ихэвчлэн кино ший, хошин шог, улс төрийн хар бор амьдрал, хов живээс цаашгүй болж.

Мэдээж шинээр гарч байгаа, редакцийн бодлого сайтай боломжийн сайтууд хийгээд блогууд байна. Би нэг хэсэг olloo.mn-рүү их ордог байлаа. Дараа нь news.mn болон sonin.mn, dailynews.mn зэрэг өдөр тутмын сайтуудаас монголд юу болж байгааг олж авч үзнэ. Америк дахь монголчуудын мэдээллийг dayarmongol.com, medeelel.com, orloo.com зэрэг зонхилох сайтуудаас авч байна.


Харин сүүлийн үед aztai.com-оор “Цагийн хүрд”-ээ үздэг боллоо.
Хэдэн сарын өмнө цахим далайгаар аялж байгаад нэг хаягруу орж явчихав.
http://www.tj5.org гэж. Түвшинжаргал гэдэг залуу өөрөө бялдаржуулах урлагаар хичээллэдэг юм байна. Тэгээд түүндээ тулгуурлан эрүүл амьдралын хэвшил, зан төлвийг хэрхэн тогтоох зэрэг хүнд хэрэгтэй мэдээллүүд блогтоо тавьж. Улс төрийн хар цагаан мэдээнд нүдүүлж, доор нь бичсэн хэдэн зуун сэтгэгдэлд нервээ барж хэт улс төржиж байхын оронд энэ сайтруу ороод өөрийнхөө эрүүл мэндэд таван минут зарцуулахад болохгүй нь юу байхав. Улс төр, нийгмийн амьдрал сонирхолгүй яахав. Гэхдээ найман настай балчираас наян настан хүртэл нэлэнхүйдээ улс төржих болсон өнөө үед нийгмээрээ гэрэл гэгээтэй амьдралыг үгүйлж байна. Зориудын юм шиг хүний тархи угаасан, мэдээллийн террор Монголд газар авчээ. Хэн хүний алдар хүндэд халдах (манайхан “нэр төрд” халдах гэж их ярьж бичдэг. Гэтэл нэр төр бол эхээс төрхөд хамт заяадаг халдашгүй зүйл. Хэн ч түүнийг сэвтээж үл болно. Харин ажил хэргийн “алдар хүндэд халдах” гэсэн хууль ёсны ойлголт бий. Тэгэхээр цаашид “Алдар хүнд” гэж ярих нь хууль зүйн болоод, хэл шинжлэл талаасаа зохимжтой гэдэг юм билээ) нь хэрээс хэтэрлээ. Арга ч үгүй байх. Хуулийн хүрээнд энэ тал дээр нарийн зохицуулалт алга. Жишээ нь Америкийн Нэгдсэн Улсын Үндсэн Хуулийн нэгдүгээр нэмэлт өөрчлөлтөнд “хүний алдар хүндийг” эрх зүйгээр хамгаалах тухай зааж өгсөн байдаг. Түүнийгээ олон төрлийн шалгуур тестүүдээр баталж энэ тохиолдолд зөрчсөнд тооцно, энэ тохиолдолд алдар хүндэд халдаагүй гэх зэргээр хил хязгаарыг нь нарийн тогтоож өгсөн. Тэгэхээр шүүгчдэд нь ч гэсэн хэрэг шийдхэд амар шүү дээ. Хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөө нэрийн дор мэдээллийн террор хийх нь Ардчилсан нийгмийн хувьд хамгийн бурангуй үзэгдэл юм. Сонгуулийн жилүүдэд ийм төрлийн явдал дээд цэгтээ хүртэл гаарна.

Би уг нь Түвшинжаргалын сайтын тухай, даа ялангуяа бялдаржуулах урлагийн тухай бичих гэж байсан юм. Гэтэл эхлэл нь яван явсаар тэс өөр сэдэв болчив болтой. За дахин шинээр эхлэе.
Шинэ ондоо үнэ цэнэтэй мэдээллийг, хүссэн үедээ, хамгийн энгийн аргаар олоод, үр дүнтэй хэрэглэж байхын тань төлөө танд амжилт хүсье.

2008.12.30

Илтгэх урлагийн тухай Ц.Элбэгдорж гуайтай хийсэн ярилцлага

Эрт цагт Бурхан багш Жетавана хийдэд морилон саатахдаа Атула хэмээгч болон түүний нөхдөд хандан нэгэн сургааль шүлгээ айлджээ. Тэрхүү сургааль шүлэг нь хожмоо Их хөлгөн судар “Ганжуур”-ын 226 ботийн нэгэн болох “Дхаммапада” буюу “Номын бадаг” хэмээх алдарт сударнаа өгүүлэгдсэн гэдэг. /Монголын уран зохиолын дээжис 74-р боть, 325-р тал/

Тэрхүү айлдвар нь:
“Өнөө үед бүү хэл, өнө эрт цагаас Атула минь
Өв тэгш дуугүй хүнийг ч муулсаар ирсэн юм
Их чалчсан ч, бага ярьсан ч муулдаг хорвоо
Ийм ертөнцөд муулуулаагүй хүн байдаггүй юм”
“Цагийн цагт магтуулсан хүн энэ хорвоод
Урьд, ирээдүйд, одоо хэзээ ч бас байгаагүй юм
Цагийн цагт муулуулсан хүн энэ хорвоод
Урьд, ирээдүй, одоо хэзээ ч байхгүй ээ” хэмээжээ.

Эртний энэ сургаальд өгүүлснээр мөнх сайлуулах хийгээд ямагт муулуулах хүн үгүй бөгөөд сайн муу нь сүлэлдэн орших амьдралын үнэнийг сургажээ. Сая сая хүмүүс энэ сургаалийн мөн чанараас зайлаагүй бизээ. Мөн цаашид орчлонд хэдэн живаа хүн мэндэллээ чиг дээрхи заншилд бас л автах бизээ. Цахиагийн Элбэгдорж. Энэ хүн өнөө цагийн Монголын нийгэмд хамгийн ихээр сайн муугаар хэлэгддэг хүмүүсийн л нэгэн.
Түүнийг хичнээн хараар будлаа чиг хичнээн бусармагаар гүтгэлээ чиг тэрээр социалист Монголд дуу хоолойгоороо ардчиллыг авчралцаж, үйл хэрэг, сэтгэл зүрхээ түүнд зориулсан хүн. Энд би Ц.Элбэгдорж гуайг хоёронтаа засаг тэргүүлж байснаар нь бус, 27-хон настайдаа “ардчиллын анхны илтгэл”-ийг цуурайтуулж байснаар нь бус, зүгээр л дахин давтагдашгүй “уран илтгэгч” гэдгийг нь өгүүлэх гэсэн юм.
Нарийн мэдрэмжтэй яриа, зүйрлэл тансаг ишлэлгүйгээр Ц.Элбэгдорж гуайн яриаг төсөөлөхөд хэцүү. Түүний үгийг ардчиллын үнэт зүйлс, эгэл жирийн Монгол ахуй чимж байдаг. Ардчилсан хувьсгалыг энэ түүхэн илтгэгчгүйгээр төсөөлөхөд уйтгартай. Яагаад гэвэл түүний “Монголоо олсон монгол”, “Их түүхийн ээдрээт нугачаанд олдсон үүлэн чөлөөний нар шиг алтан хормыг алдах эрх бидэнд байхгүй” зэрэг илтгэлгүйгээр нь ардчилсан хувьсгалыг төсөөлшгүй юм. Нэгэн цагт Их Британий удирдагч байсан Уинстон Чөрчилл “Хамаатан садан чинь хаяж, нөхөд чинь урваж, албаны шатнаас унасан ч гэсэн илтгэх чадварыг эзэмшсэн л бол чи хэнд ч давагдашгүй хэвээр үлдэнэ” гэж хэлсэн байдаг. Үнэндээ Монголын нэн шинэхэн түүхэнд дээрхи үгийг Ц.Элбэгдорж хэрэгжүүлж чадсан юм. 2000 онд Ардчилсан хүчин сонгуульд өчиггүй ялагдахад ард түмний үлэмж хэсэг нь Ц.Элбэгдорж гуайг буруутгаж байв. Энд хэнийх нь зөв, хэнийх нь буруу байсан нь чухал биш, зүгээр л Ц.Элбэгдорж гуайн нэр хүнд ихэд унасан, түүний хувьд хүнд цаг үе байсан нь мэдээж. Удалгүй тэрээр Харвардад сурч боловсролоо дээшлүүлээд 2003 онд МУИС-ийн Эрдмийн зөвлөлийн танхимд “Нүүх үү? үлдэх үү?” нэртэй 5 цуврал лекц уншиж төдөлгүй тэр лекцээ Чингис зочид буудал, дараа нь хөдөө орон нутагт аялан уншлаа. Лекц унших бүрийд халуун алга ташилт нижигнэж Ц.Элбэгдоржийн гэх шинэ имидж, шинэ дүр төрх бүрдсэн юм. Харвард төгссөн, тэгээд шинэ бодлого, шинэ хандлага, хөгжлийн шинэ гарц өгүүлсэн түүний ажил хэрэгч яриа өмнө алдсан нэр хүндийг нь сэргээж өгөөд зогсохгүй бүр урьд байгаагүйгээр өндөр түвшинд хүргэлээ. Энэ бол ярианы урлагийн ач тус. Сайхан зүйл бодож байвч бусдад хүргэж чадаагүй бол, тийм чадварыг эзэмшээгүй бол өнөөдрийн “Шинэ Элбэгээ” төрөхгүй байх байлаа.
Гэтэл өнөөгийн нийгэмд түүнийг “их ярилаа, уран гоёор панаалдав” гэх өнгө аясаар шүүмжилдэг. Гэвч чанартай шүүмжлэлийг хүлээн зөвшөөрч, чанаргүйг нь үл хэрэгсэн цаашид бодлогоо сурталчлах нь жинхэнэ илтгэгчийн явах л ёстой зам болдог.


Ярилцлага
Өнөөдрийн бид хоёрын ярианы гол сэдэв маань “Цахиагийн Элбэгдорж” хэмээх илтгэх урлагийн ертөнцийн тухай байх юм. Та “Нүүх үү, үлдэх үү?” цуврал лекцэндээ “Илтгэх урлаг” хэмээх бие даасан сэдэв оруулж дэлхий дахины болоод Монголынхоо үгийн гайхамшгийн тухай сонирхолтой яриа өрнүүлж байсан. Өнөөдөр аль болох таны хувь илтгэгчийн тань талаар яриагаа эхэлье.

-Та яриагаа хэрхэн бэлтгэдэг вэ?
-Миний яриагаа бэлддэг арга бол, хэрвээ надад тодорхой сэдэв байх юм бол тэр чиглэлд, цаг байх юм бол тэр цагтаа л тааруулж илтгэлээ бэлддэг. Цаг ахиухан байвал мэдээж сайн бэлдэнэ. Цаг бага байвал маш хурдан бэлдэнэ. Цагаасаа шалтаалж яриагаа бэлддэг гэж хэлж болно. Өөр нэг зүйл бол “манайхны дотор” /Ардчиллынхны/ онигоо шиг болтлоо яригдсан нэг юм байдаг юм. 3 минутын үг хэлээдхээч Элбэгээ гэх юм бол “За наадахыг чинь бэлднээ” гээд суудаг, хичнээн хугацаанд ярих юм гэхлээр 3 цаг гэвэл “За одоо гараад ярьчихъя” гээд шууд гараад ярьдаг гэж. Биднийг янз бүрийн өлсгөлөн цуглаан явуулж байхад тиймэрхүү юм байдаг л байлаа. Тэгэхээр цагтай холбоотой асуудал тун чухал. Цагийн талаархи бас нэгэн асуудал бол “илүү богино ярихаар бол илүү сайн бэлдэх шаардлагатай болдог”. Миний ярианд нөлөөлдөг маш жижигхэн атлаа хүний анзаардаггүй зүйл бол “цаас” байдаг. Би хэзээ ч бичгийн цаасыг “далбагар” чигээр нь хэрэглэж байгаагүй. Цаасыг голдуу авангуутаа л хоёр нугалдаг. Тэгээд тэр цаасаа дахиад нугалдаг. Энэ нь цаасны дөрөвний нэг шүү дээ. Хэрвээ бүр сайн ярих зүйлээ бэлдвэл дөрөвний нэгээ наймны нэг болтол нь дахин нугалдаг. За одоо төгс бэлдлээ гэх юм бол бичгийн цаасны наймны нэгээ нугалж арван зургааны нэг болгон нугалдаг. Тэр жижиг нэг бичгийн цаасыг 16 хуваасны нэг дээр таарахуйц тийм хэмжээнд яриагаа бэлдэнэ гэдэг бол “асар” сайн бэлдэж байгаагийн л хэлбэр. Ер нь хүмүүс харахдаа намайг ямар хэмжээтэй цаас авч гарч ирж байгаагаар нь л хэр зэрэг илтгэлээ бэлдсэнийг нь харж болно. Мэдээж хэрэг тэр нугалсан цаасан дээр хоёр өнгийн үзгээр юм уу, хоёр өөр байдлаар ярих яриа, хэлэх үгэн дээрээ анхаарах зүйлээ тэмдэглэдэг.

-Олны өмнө гарч яриа өрнүүлэхэд хүн бүхэнд айдас тулгардаг. Таны хувьд ийм зүйл тохиолдож байв уу? Тийм бол хэрхэн даван туулдаг байв аа?

-Ерөөсөө сандарлыг даван туулах шалгарсан арга бол бусдын өмнө олон удаа гарч, олонтаа илтгээд үзэх л хэрэгтэй. Эхлээд гарна, бүтэхгүй болно. Хоёр дахь удаагаа гарна. Хүмүүс түүнийг нь сайн боллоо гэж хэлнэ. Миний бодлоор олон л удаа хүмүүсийн өмнө гарч ярих хэрэгтэй. Миний нэг зөвлөмж бол “Өөрөө ямар нэгэн зүйл мэдсэн бол түүнийгээ найз нөхөддөө яриад үз” гэж хэлмээр байна. Жишээ нь, би оюутан байхдаа юм уу ямар нэгэн хариуцлага хүлээгээгүй байхдаа асар их чөлөөтэй ярьдаг байж. Тэр үед хүйтэн дайн, дэлхийн дайн, хоёр системийн байдал, социализм, коммунизм, капитализм гээд л ерөөсөө сонссон бүхнээ оюутнуудаа тойруулж суулгаж байгаад ярьдаг, нөгөөдүүл маань амаа нээгээд л нээлттэй хэвээр нь сонсчихдог байсан. Бүр дунд сургуульд байхдаа найзууддаа үлгэр ярьж өгдөг байсан. Анх дотуур байранд байлаа л даа. Дотуур байрны аль тасагт Элбэгдоржийг авах вэ гэдэг бол дотуур байрны хүүхдүүдийн хувьд өрсөлдөөн болдог байсан. Элбэгээ, чи манай тасагт орооч, манай тасагт орооч гэдэг. Тэгээд том ангийнхан голдуу дийлж би багаасаа бүр том ангийнхантай, том хүүхдүүтэй цуг нэг тасагт орж, тэгээд би бүх хүн хэвтэхэд л үлгэрээ ярьж эхэлдэг, бүх хүмүүс унтасны дараагаар л би унтдаг иймэрхүү байсан юм. Тэрнийгээ би жишээлбэл ээжээр үлгэр яриулаад, дотроо дахин нэг давтаад унтдаг байсан. Тэгэхээр энэ бол давталтууд, олон удаа хүмүүсийн өмнө гарах л хэрэгтэйг өгүүлж байгаа юм. Тэгээд өөрийнхөөрөө байвал зүгээр. Заавал мундаг болох гээд биеэ бариад байх хэрэггүй. Ярианы эхлэл гэж байдаг. Яриагаа тэдний анхаарал татах зүйлээс эхэлж болно. Тухайлбал, Рейган бол голдуу онигоо ярих байдлаас сонирхолтой, хүмүүсийг инээлгэсэн зүйлээс яриагаа эхэлдэг байсан. Яг тиймэрхүү маягаар яриагаа эхлэх юм бол, эхлээд нэг “итгэл” авчих юм бол яриа чинь гайгүй сайн явна.

-Та дотуур байрныхаа хүүхдүүдэд ямар үлгэр ярьдаг байсан бэ?
-Манай ээж надад үлгэр ярьж өгдөг. Дээр нь манай ах нар сургуульд явж ирээд үзсэн сонссоноо ярьж өгдөг байсан. Одоо бодоход монгол ахуй, тэр үеийн номуудад бичигддэг байсан үлгэрүүдийг ах нараараа яриулж аваад л түүнийгээ давтаж л ярьдаг байсан.

-Таны тайзан дээр, олны өмнө гарч бусдад өгүүлсэн анхны “албан ёсны” илтгэл тань ямар сэдэвтэй байв?
-Би анх олны өмнө гарснаа их сайн санадаг юм. Намайг нэгдүгээр ангид байхад манай ангийн багш намайг “Чи сайн уншиж байна, энэ шүлгийг гарч унш” гэж надад нэг шүлэг өгч байсан. Тэр нь “Салан баавгайн үлгэр” гэдэг шүлэг байсан. Тэгээд л анх удаагаа “Салан баавгайн үлгэр”-ийг олны өмнө гарч уншиж байсан. Харьцангуй бие жижигтэй, тэгээд дээлтэй нэгдүгээр ангийн хүүхэд сумын сүлд модны наадам дээр гарч уншихад хүмүүс асар их өхөөрдөж манай ээжид ямар өхөөрдмөөр юм, ямар хөөрхөн юм гэж тэр сумаараа л тэр шинэ жилийн баяр дээр урам өгч байсан. Тэгж л анх анх олны өмнө гарч байсан юм.

-Та нэгэн ярилцлаганд “Би үгээ бэлдэх гэж их зовдог” гэж хэлсэн байдаг. Ер нь таныг хамгийн их зовоож олон нийтэд хүрсэн илтгэл нь ямар илтгэл байваа?
-Надад ялангуяа Улсын Их Хурал, Улсын Бага Хурлын нээлтүүд дээр 1990 оноос хойш үг хэлэх үүргүүд ноогддог байсан. Тэгээд тэр нь манайхан болсон хойно цагийг нь тулгаж бэлддэг. Одоо ч би их хурлын өмнө жишээлбэл, хамгийн сүүлд миний их хурал дээр хэлсэн үгэнд жишээлбэл “Би орой суугаад л, тэр гурав дахьд нээгдсэн их хурал байлаа гэхэд би хоёр дахь өдрийн орой өдрийнхөө ажлыг нэг юм дуусгаад л за хэнийг ч хүлээж авахгүй гэж суугаад л шөнөжин бичээд л түүнийгээ бичээчид өгч бичүүлээд л өглөө нь би их хурлын танхимруу ороход би цаасгүй орж байсан. Хүмүүс анзаарсан бол миний хэлэх үгийг араас туслах оруулж ирж өгч байсан.” Ер нь бол дандаа л нэг хоног дутдаг. Сайн үг хэлэхэд байнга нэг хоног дутаж байдаг. Намайг бол тэр дутагдал тойрохгүй. Би одоо ч гэсэн ирэх хаврын чуулган дээр юу гэж хэлэх вэ гэдгээ боддог. Гэхдээ л явуулж явуулж байгаад яг өдөрт нь тулгаж хийдэг. Тэр өдрөө тухайн нөхцөл байдал, уур амьсгалыг үгэндээ тусгах бас хэрэгтэй болдог. Хэрвээ надад нэг хоног байсан бол саяын их хурал дээр хэлсэн үгийг би 40 хувиар юм уу 50 хувиар хасах боломж байсан. Гэхдээ надад ийм /үг хасах/ боломж байлаа гэхээр зарим хүмүүс зөвлөхдөө “сая таны хэлсэн чинь их гоё болсоон, хэрвээ та 50 хувиар хассан бол магадгүй хэрэгтэй юмыг нь юм уу тухайн уур амьсгалд, яг тэр үед таньд орж ирж байгаа тэр санаануудаа хасчихсан байх юм бол хэрэггүй байх байсан юм аа” гэдэг. Тэгэхээр ерөөсөө бэлдээд л та болвол нөгөөдхөө /илтгэлээ/ нарийвчилж засварлах цаггүйгээр илтгэсэн нь оновчтой боллоо гэж зарим нь хэлдэг. Зарим нь нуршуу боллоо гэдэг. Наад зах нь гуравны нэгээр юм уу, гуравны хоёроор хасч болно гэдэг. 2005 оны Намрын чуулганы нээлтэн дээр хэлсэн үг 17 хуудас байсан. Тэгтэл надад 17 хуудсыг 7 хуудас болгоход үдийн хагас л хэрэгтэй байсан л даа. Би хувьдаа аливаа үг хэлэхдээ богинохон, ойлгомжтой, оновчтой цохилттой хийх юмсан гэж байнга боддог. Тони Блэйр ч юм уу бусад хүмүүсийн үг хэлж байгаа байдлыг аваад үзэхэд “засварлах хугацаа байдаггүй маягийн” юмнууд харагдаад байдаг юм. Миний бодлоор заримдаа тэр нь сайн тал болж харагддаг, нөгөө талаар муу тал болж харагдаж байна даа л гэж ингэж л бодоод байна даа.

-Ихэнх орны төрийн өндөр албаны хүмүүс үгээ бичүүлдэг бүрэлдэхүүн, тусгай чадваржсан хүмүүсийн багтай байдаг. Харин та үгээ өөрөө бичдэг үү?
-Би нэг хэсэг, өмнө нь ч Ерөнхий сайд байхдаа, одоо ч гэсэн “Одоо Их хурлын нээлтэн дээр үг хэлнээ, бич” гээд Хэрэг эрхлэх газрын хүмүүст хэлдэг, тэр хүмүүс цаашаа референт, ажил хариуцсан хүмүүст хэлээд үг бэлдүүлдэг. Тэрнээс би одоо нэг ч өгүүлбэр бүтнээр нь авч байснаа санахгүй байна. Ерөөсөө л болдоггүй. Заримдаа “тэр үг”-нүүдийг нь хөдөө орон нутагт явахдаа унших гэж оролдож байсан. Тэгээд уншиж ч үзэж байсан. Тэгэхдээ л бүтнээр нь уншиж чаддаггүй. Нэг л хүний юм шиг. Бүр ямар ч шаардлагагүй юм шиг сонсогдоод байдаг юм. Тэгээд тэрнээс маань ч болдог юм уу одоо бол надад хүмүүс үг бэлдэж өгөхөө байсан. Хэзээ ч хүний үг уншдаггүй, хүнээр үгээ бичүүлдэггүй. Би тэднээс юу гэж шаарддаг вэ гэхээр “нэг нэг хуудсан дээр ямар нэг санаа байвал ганц өгүүлбэрт багтаагаад алив тэр санаагаа бичээд ир, эрүүл мэндийн салбарт юу хийсэн юм, батлан хамгаалах салбарт юу хийсэн юм, ядуурлыг бууруулах чиглэлд үйлдвэр худалдааны яам юу хийсэн, ямар ажил хийж байгаагаа ганцхан хуудсанд багтааж ир гэхэд ганц хуудсанд ерөөсөө ч багтааж чаддаггүй, 20 хуудас, 30 хуудас, 40 хуудас болж ирдэг”. Тэндээс бол ганц нэг санаа жишээ авна уу гэхээс биш тэр бүхнийг үг болгон гаргаж унших ямар ч боломжгүй байдаг юм.Тэгээр ер нь үг бэлдэх, Их хурал дээр үг хэлнэ гэдэг бол тухайн улс орны улс төрийн түвшин хэр зэрэг хөгжсөн шалгуурыг харуулдаг зүйл юм шиг. Би Англид юм уу, Америкт тэр улс төрчдийн үг хэлж байгааг харахад, би маш олон сенаторууд цуварч гарч ирээд үг хэлж байгааг сонсч байсан. Өнгөрсөн оны АНУ-ын Ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан намаас өрсөлдсөн Жон Керриг нэр дэвшихэд Ардчилсан намын эмэгтэй гишүүдээс олон хүмүүс гарч ирээд үг хэлж байсан. Тэгэхэд тэр ардчилсан намын эмэгтэйчүүдийн Бостонд хийсэн лекцэнд би очиж сууж байсан. Тэгээд харж байхад, тэд нар бүгд гайхамшигтай илтгэж байсан. Тэд нараас нэг нь муу ярилаа даа, нэг нь үгээ муу хэллээ дээ гэж хэлэхээргүй байсан. Энэ бол өөрөө тэр улс төрчийн улс төрд орж байгаа хүмүүсийн хөгжлийн түвшинг харуулсан асар том зүйл юм. Манайд энэ бол маш их хоцрогдсон байна. Бүр эхлээ ч үгүй байна. Дөнгөж эхлэлийн төдий байна. Нэг бол юу ч ярьж чаддаггүй, юу ярьж байгаагаа хүнд ойлгуулж чаддаггүй бувтнаад өгүүлбэр нь дуусалгүй зогсоод байдаг. Аа нөгөө болвол зүгээр л хүн рүү хоосон дайрч популизм хийж байдаг энэ хоёр маягт манай улс төр орчихоод байна. Нэг бол зүгээр тайлан тавиад зогсож байдаг. Тэгэхээр энэнээс /үүнээс/ гаргахын тулд надад Харвардад зааж байсан хичээлээс харахад, Америкийн дөрвөн ерөнхийлөгчийн үгийг нь бэлддэг зөвлөх нь байсан тэр багш надад зааж байсан. Ерөнхийлөгчид явна Дэвид Гөргин үлдэнэ гэж Цагаан ордныхон түүнийг ярьцгаадаг байсан. Тэр хүний зааж байсан хичээл нь “Ярих урлаг” буюу “The art of communication” гэдэг хичээл байсан. Тэгэхээр энэ бол урлаг юм. Энэ бол тусдаа шинжлэх ухаан юм гэдгийг ойлгоогүй байгаа цагт улс төрийг сайн утга агууламжтай хийх боломжгүй. Зарим нэг нь ярьдаг. “Ярихгүй хийе ээ” гэж. Тэгэхээр энэ бол амьтантай ойролцоо болж байгаа юм, улс төрчид маань. Ярихгүй хийнэ гэдэг бол хүчирхийлнэ гэсэн үг. Ярихгүй байна гэдэг бол амьтны адгуусан шинж чанараасаа тасарч чадаагүй байна гэсэн үг. Хүний нийгэмд ярихаас өөр арга байхгүй. Улс төрч, удирдагчдын 80, 90 хувь нь ярьж байж, ойлгуулж байж үйл хэргээ явуулдаг. Черчилл дэлхийн хоёрдугаар дайны үед бүх цагийнхаа 50 хувийг л хэлэх үгэндээ зориулдаг байсныг би багшаасаа сонсч байсан. Тэгэхээр ярина, хэлнэ гэдэг ямар аугаа зүйл вэ, энэ бол хүний шинж, энэ бол хүний нийгмийн өөрийнх нь зайлшгүй нэгэн нөхцөл. Хүний нийгэм бий болоод хүн хүнийгээ удирдаж явахын зайлшгүй нэгэн хэлхээ холбоо байх ёстой ийм зүйл юм аа гэдгийг манайд ямар ч түвшинд мэдрээгүй шахуу байна.

-Өрнийн орнууд, Америк, Орост уран уншлага, илтгэх урлаг гэсэн хичээлүүд дунд сургуулийн хичээлийн хөтөлбөрт тусгагдсан байдаг. Манайд тийм юм байхгүй /цөөхөн хувийн сургуульд л бий/. Хамгийн гол нь багаас нь эхлээд илтгэх чадвараа хөгжүүлэх, нээлттэй орчин бүрдүүлэх хэрэгтэй болов уу,
-Тийм. Бүр багаас нь ерөөсөө л анх хүүхдэд юм уншуулж сургахаас нь эхлээд тэр орчин сургуультай бүрдэж эхэлдэг юм байна. Тэгээд Ерөнхийлөгч Буш шиг Конгресс дээр үг хэллээ гэхэд тэр үгэнд нь задалгаа хийгээд сургуулиудын нийгмийн чиглэлийн хичээлүүдэд оюутнууд нь заавал ярьж байдаг. Багш нь орж ирж ярьж байдаг. Тэгж байж өнөөдөр Мартин Лютер Кингийн хэлсэн суут үгийг тойруулаад “энэ нь ийм болсон, үүгээрээ энэ гайхамшигтай, үүгээрээ Кингийн хэлсэн үг мартагдахгүй түүхэнд үлдлээ” гэж судалцгаадаг. Линкольний 160 жилийн өмнө хэлсэн үг байгаа. Тэгэхэд, жишээлбэл, Линкольний хэлсэн үг үүгээрээ гайхамшигтай юм гээд тэрнийг нь бичээд, судлаад хичээлдээ гүн гүнзгий тусгасан байдаг л даа. Монголд ийм ажлууд нь орхигдох гээд байна л даа.

-Таныг манайхан шилдэг уран илтгэгч хэмээн хүлээн зөвшөөрдөг. Тэгвэл шилдэг илтгэчид өөрийн гэсэн имиджээрээ олны танил болсон байдаг. Таны хувьд?
-Тэгэхээр хаана очиж, хэний өмнө үг хэлэх гэж байгаагаа нэгдүгээрт мэдрэх хэрэгтэй. Хоёрдугаар хүнийг өөрийнх нь тэр нийгэмд эзэлж байгаа байр сууринаас шалтгаалж үгийг нь хүлээж авах, хүлээж авахгүй гэсэн ийм санаа нийгэмд урьдчилаад бүрдчихсэн байдаг. Би Ерөнхий сайд гэдгээрээ очоод нэг газар ядуурлын тухай баахан ярихад хүлээж авахгүй байж магадгүй. Харин би Ерөнхий сайд биш зүгээр нэг Их хурлын гишүүн, шүүмжлэгч байр сууринаас ярих юм бол миний үгийг тэр танхимын 90 хувь нь хүлээж авч магадгүй. Би намынхаа нөхдөд ч хэлдэг л байсан. Хэрвээ улс төрч болъёо гэвэл нэг суман дээр очоод тэр сумын иргэд 100 хувь өөрийн чинь эсрэг бодолтой байхад очоод 3 цаг уулзалт хийж ярьсныхаа дараа 70 хувь нь дэмжээд хашгираад үнсээд гаргах хэмжээнд тэр танхимыг эргүүлж чаддаг, хүнд хийх гэж байгаа зүйлээ ойлгуулж чаддаг ийм хэмжээнд наад зах нь улс төрч, их хурлын гишүүн хүрсэн байх ёстой. Улс төрд хөл тавья гэж байгаа бол наад зах нь тийм бай. Өөрийнхөө эсрэг бодолтой 100 хүнтэй тодорхой хугацаанд ярьсны дараагаар наад зах нь олонхийг нь өөрийнхөө ярьж буй зүйлд дагуулж “Энэ ч үнэхээр бодох бодол шүү, бас л зөв юм ярьж байна шүү” гэтэл нь ийм түвшинд хүргэхгүйгээр улс төрлүү орно гэж бодохын ч хэрэггүй” гэж хэлдэг. Тэгтэл өнөөдөр улс төрд орж ирээд ярихыг сурдаг. Улс төрд орж ирээд үг хэлж эхэлдэг байдал түгээмэл байдаг нь буруу зүйл гэж санагддаг юм.

-”Нүүх үү, үлдэх үү?” цуврал лекцийг уншиж байхдаа та гарт байсан багц цаасаа цацчихаад “Одоо би та бүхэнд цаас харж бэлдсэн зүйлээ яръя” гэхэд, танхимд суусан хүмүүс халуун дотноор алга нижигнүүлж байлаа.
-Сая Хөрөнгө оруулагчдын чуулга уулзалтан дээр та хүчингүй болсон баримт бичгүүдийг олны өмнө шууд ураад хаячихсан. Өмнө нь та “Зуун айл”-ын барилгын материалын захаар, Баянхошууны хүн шавсан автобусны буудлаар хүмүүсийн дундуур ороод шууд алхчихсан. Иймэрхүү анхаарал татсан өвөрмөц шийдлүүдийг гадаадын зарим удирдагчид иргэдийнхээ анхаарлыг татахын тулд хийж имиджээ “энгийн, ард түмэнлэг” байдлаар өсгөдөг.

-Таны хувьд ер нь яг тухайн үедээ шийдээд “ийм онцгой араншин” гаргадаг уу, эсвэл бүр эртнээс төлөвлөчихдөг үү?
-Ер нь зарим үйлдлүүдийг маш их бодох ёстой байдаг. Ямар танхимд, ямар хүмүүсийн өмнө, ямар үйлдэл хийх вэ гэдэг нь маш чухал. Би ,жишээлбэл, тэр цаас уръяа гэдгийг хөрөнгө оруулагчдын хурлын өмнө болж улс даяар 2 цаг 30 минут цацагдсан “Авилгал”-ын эсрэг хурал дээр хийвэл ямар байх бол гэж бодож байсан. Бас зарим хүмүүстэй зөвлөлдөж байсан. Авилгалын хурал дээр цаас урах нь агуулга, үйл явцын хувьд нэг их тохиромжгүй байсан. Гэтэл дотоодын хөрөнгө оруулагчид ажил хийх гэхээр олон янзын дүрэм журам, хүнд суртал өдөр тутам нүүрлэж байдаг явдалд зүгээр нэг үгээ хэлээд арга хэмжээ авна гэж хэлээд гарах нэг өөр. Түүнийгээ яг биетээр харуулаад гарах бол маш өөр л дөө. Иймэрхүү зүйлүүдийг байнга давтах шаардлагагүй. Тогтоол шийдвэрийг хүчингүй болгож байгааг урж харуулж байгаа болвол магадгүй миний улс төрийн бүхэл карерийн хугацаанд нэг л удаа гарах зүйл байж магадгүй. Өөрөөр хэлбэл, олон хийгээд байх зүйл биш л дээ. Тэгэхээр, байгаа нөхцөл, уур амьсгалдаа үйлдлээ тааруулах л чухал. Өөр нэг юм бол “ЯГ ӨӨРИЙНХӨӨРӨӨ” л хийх хэрэгтэй. Сайн улс төрч бусдаас нэг зүйлээрээ ялгардаг. “Тэд өөрийнхөөрөө байж чаддаг”. “Би энэ цаасыг урнаа, би энэ дүрэм журмыг хэзээ нэгэн цагт урж харуулна л гэж бодсон л бол битгий ур гэж хичнээн ч хүн хэлж байсан түүнийгээ зөв хийж чаддаг, хүрч байгаа аргаа зөв харуулж чаддаг” байх нь хувь хүнээс л шалтгаалж байгаа юм. Буруу хийгээд, буруу газар ураад, буруу ойлгогдох юм бол тэр хүний л хохь болно. Би дараа нь бодож байсан “Зуун айл”-д анх Ерөнхий сайд болоод алхахад сонин бүхэн бичиж, телевиз болгон тэр тухай ярьж байсан. Сая би “Баянхошууны эцэс”-т яг ижилхэн үйлдэл хийсэн. “Зуун айл”-аас ч илүү олон хүн цуглачихсан автобус хүлээгээд зогсч байсан, хүмүүсрүү яваад орчихсон. Түүний дараа хэвлэл сөхөөд харахад ямар ч хэвлэл мэдээлээгүй байгаа юм. Тэр нь юу вэ гэхээр, өнөөх нь арга барил болж, хүмүүст жирийн үзэгдэл болоод хувирчихаж байгаа юм. “Энэ хүн бол шаардлагатай үед ард түмний дунд зүгээр яваад л ордог хүн, тэр ядуу зүдүүчүүтэй нь ч уулзаад л зогсож байдаг, тэр бизнесийн баян улсуудтай /хүмүүстэй/ нь ч яриа хэлэлцээр хийгээд явж л байдаг. Гутал тослоод сууж байгаа, тамхи ширхэглээд зогсч байгаа, такси хүлээгээд байж байгаа хүмүүсийг цуглуулаад яриа хийгээд явж байдаг тэр имидж хүмүүст хүрчихсэн байгаагийн илрэл”. Тийм учраас хоёр дахь удаагийнхыг нь хүмүүс өвөрмөцөөр хүлээж аваагүй л болов уу. Тэр үйл явцыг “энийг хийх ёстой юм шүү” гэдэг талаас нь биш, ерөөсөө улс төрчид бол хүмүүсийнхээ дунд орж тэдний амьдралыг харж, тэдний толинд өөрийгөө ямар нэгэн маягаар харж байх нь асар чухал зүйл. Энэ бол улс төрд зүтгэж байгаа хүнд хийх зүлийн л нэг хэсэг болохоос биш содон болгох гэж бодож төлөвлөж хийсэн зүйл биш л дээ. Миний байгаа байдал л тэр.

-Монголын шилдэг илтгэгчдийг нэрлээч гэвэл таны бодлоор?

-Би цэрэгт байхдаа Б.Гэрэл багшийн, тэр үеийн Армийн эвлэлийн хорооны ажилтан ахмад Гэрэлийн илтгэлд нэг удаа сууж, ярьж байгаа хэлж байгаа зүйлийг маш их шүтэж байсан. Байгалиас өгөгддөг юм гэж байдаг бол хүний ярьж байгаа зүйлийг сонсох бишрэх хүсэл өгөдсөн байж магадгүй. Жишээ нь, багшийн илтгэлийг миний хажууд байгаа өөр нэг цэрэг огт анхаарахгүй байхад миний анхаарлыг гойд татаж байсан юм. Тэрнээс хойш, жишээлбэл, хэн нэгэн Монгол хүний илтгэж байгааг сонсоод би Гэрэл багшийн илтгэлд сууж сэтгэл хөдөлж байснаа санахгүй байна л даа. Тэгэхээр илтгэх урлаг маань нийгмийн бүхэл бүтэн үзэгдэл болж өрнөж байж л тийм хүмүүс /уран илтгэгчид/ гарч ирэх болов уу гэж би бодоод байгаа юм. Манай нэг хүн буюу тодорхой хүн яриад байгаадаа буруу биш, нийтээрээ, улс төрчид тэр түвшинд ярьдаг, хүмүүсээ ойлголцуулдаг түвшин байхгүй байгаа учраас л асуудал үүсээд байх шиг байгаа юм.

-Хүмүүс өөрөөсөө сайн ярьдаг нэгнийг маш их гоочилдог. Хоосон панаалдагч, бэлэн ам, шалдан гуя мэтээр элдвээр өргөмжилдөг л дөө. Ингэхэд таны хувьд дэлхийн шилдэг илтгэгчдийг нэрлээч гэвэл?
-Ер нь сайхан ярихын тулд тэр ярих хэмжээндээ очиж сэтгэх маш чухал. Би бол “сайн яръя гэвэл сайн сэтгэхийг хэлнээ” гэж хэлнэ. Сайхан зүйл ярья гэвэл сайхан сэтгэлтэй байж сэтгэлээсээ гаргаж хэлэх нь чухал. Хүмүүс шууд хараад л мэддэг. “Энэ худлаа яриад байна”, “энэ сэтгэлээсээ биш байна” гэж мэддэг. Сайхан яръя гэвэл тэр хүмүүст сэтгэлээсээ, ойлгомжтой, итгүүлэх түвшинд өөрийгөө бэлдсэн байх хэрэгтэй. Тийм түвшинд боловсорсон байхгүй бол “Битгий худлаа яриад бай, наадах чинь тийм биш шүү дээ” гээд захын хүн эсэргүүцдэг. Тэгэхээр бэлтгэл, өөрийгөө боловсруулах, өөрийгөө ойлгуулах чадварыг л сайн эзэмшсэн байх нь чухал. Би хувьдаа бодохдоо хүмүүс яриад л хэлэлцээд л миний өрөөнөөс 3 цаг яриад гарахад тэр яриан дотроос нэг юм уу хоёр санаа үлдчихдэг. Бүтэн ном уншиж байхад тэндээс ганц хоёр чухал санаа үлдсэн байдаг. Яг тийм мэдрэмжийг олж авах чадвар бол магадгүй хүнд цаанаас нь заяасан байж болох юм, гэхдээ тэрнийгээ байнга дэлгэрүүлж чадах юм бол амжилт юм. Бүтэн цагийн ярианаас ганц өгүүлбэр л чухал байдаг юм даа. Дэлхийн алдартай илтгэгчид гэвэл Авраам Линкольн ч юм уу, Мартин Лютер Кинг, Жон Кеннеди байна, Черчилл, Рейган зэрэг хүмүүсийг нэрлэх байна. Ер нь илтэх чадвар нь аливаа улс төрчийн нийгэмд эзлэх байр суурийн нэг шалгуур юм.

-Танд ер нь Ерөнхий сайдын хувьд Монголчуудыг бүх нийтэд нь ярианы урлагт төгөлдөржүүлэх, түүнийг ойлгодог болгох замыг хурдасгах боломж байна уу?
-Захиргааны аргаар үүнийг хийхэд хэцүү байж магадгүй.

-Бүр тодруулъя л даа. Та жишээ нь БСШУ-ны яамаараа дамжуулж Их дээд болон, дунд сургуулийн хичээлийн хөтөлбөрт ярианы чадвараа хөгжүүлэх хичээлийг заавал үзэх хичээлийн тоонд оруулах боломж байна уу?
-Бололгүй яахав. Ер нь бол би тийм хичээлийг оруулах шаардлагатай гэж бодож байгаа. Уинстон Черчиллийн хэлсэн аугаа үнэн санаа байдаг. “Илтгэх урлагийг эзэмшсэн хүн эзэн хаадын сүр хүчнээс илүү удаан эрх дархтай байх болно” гэж, энгийнээр бол ийм чадвар нь төгөлдөржсөн хүн хаа ч газарддаггүй гэж. Хичнээн ч албан тушаалын шатнаас бууна, дахиад л босоод ирдэг, дахиад л гараад ирдэг тэгэхээр энэ дэлхий ертөнц дээр байгаа аугаа хүч чадал бол ярих урлагийг эзэмшсэн байх явдал юм гэж Черчилл их залуухандаа бичсэн байдаг /бүр 23 настайдаа/. Тухайн нийгэмд амьдрахын тулд чи амьтан л биш юм бол монголчууд хэлдэг “хүн хэлээрээ, мал хөлөөрөө” гэгчээр хүнтэй ярьж л ойлголцох хэрэгтэй. Хүнтэй танилцах, ажилд орох, дараа нь үйл ажиллагаа явуулах гээд бүхий л түвшинд ярианы урлаг, хүнтэй харьцах чадвар бол ерөөсөө байнга хөтөлж явдаг зүйл юм. Зөвхөн сайн ярина гэдэг бол нэг тал шүү дээ. Дээр нь харьцааны чадвар бусад олон зүйлүүд нэмэгдэж байж гайхалтай урлаг болдог.

-Та анх 27-хон насандаа Ардчиллын анхны үгсийг хэлж байсан. 1998 оны Ардчилсан эвслийн ахны засгийн газар огцорсны бурууг хүмүүс тань дээр тохож ярьцгааж байсан. Ер нь бүхэл болох бүтэхгүй зүйлийг таны нэртэй холбож бичдэг байсан. Тэр үед бараг таниас муу хүн Монголд байхгүй шахам шуугиж байсан. Дараа нь 2000 он шувтраад энэ дуулиан бараг чимээгүй болчихсон. 3 жилийн дараа “Нүүх үү, үлдэх үү” лекц өрнөж Монголчууд “Харвардын будаг нь үнэртсэн оюутны“ ярианд уухай нэмэн сонсцгоосон. Төдөлгүй Та Ерөнхий Сайд боллоо. Ер нь Черчиллийн хэлсэн “Хамаатан садан чинь чамайг хаяж, нөхөд чинь чамаас урваж, албаны шатнаас буусан ч илтгэх урлагийг эзэмшсэн л бол чи хэнд ч давагдашгүй хэвээр үлдэнэ” гэсэн өгүүлбэрийг та биеэрээ туулсан юм шиг ээ?
-Аливаа хүн, ямар нэгэн зүйлийг бусдаас арай илүү хийж чаддаг байх явдал бол бас энэ амьдралыг баян, илүү утга агуулгатай болгодог л доо. Сайн дуулдаг ч юм уу, сайн сагс тоглодог байж болно. Сайхан гитар тоглодог, аль эсвэл хүнд тусархаг тийм залуу байж болно. Сургуульд байхад анги дотор нэг хүүхэд онцгой байдаг даа. Сайн зохион байгуулагч хүүхэд байдаг. “Өө чи л одоо зохион байгуул” гэдэг ч юм уу, нэг бол сайн юм бичдэг. Нэг бол гадаад хэл сайн эзэмшсэн ч юм уу. Тэгэхээр нэг зүйлд онцгой байгаад тэгээд тэрнийгээ олон юм болгож цааш нь үржүүлэх чадвар, байнга өөрийгөө боловсруулах хүсэлд хөтлөгдөж арга барилд суралцаж байгаа хүн бол ХЭНТЭЙ Ч ӨРСӨЛДӨХӨД ДИЙЛДЭШГҮЙ хэмжээнд хүрч болох байх гэж боддог юм. Нэгэнт энэ нийгэм маань чөлөөтэй байгаа. Одоо бид нарыг ч гэсэн 1990 онд л энэ Элбэгдорж, Бат-Үүл, Зориг нар явж байсан. Одоо болсон доо гэдэг. Би жирийн залуучуудад хэлдэг юм “Та нар зүгээр л нээлттэй бай, тэр үед биднийг хэн ч дэмжээгүй, би хувьдаа л татаас түлхээстэй дарга цэргийн хүүхэд байгаагүй, бүр харин цэргийн офицер байсан. Тухайн үед байснаар нь авч үзвэл цэргийн гэдэг нь хамгийн их адлагдаж, хамгийн их дарагдаж хүнд нөхцөлд байсан. Би зүгээр л тэр жижигхэн түвшинд зарлал наагаад л адилхан цуглаан удирдаад л гүйж явсан. Хэн ч намайг энийг татаад нэг юманд хүргээдэхье гэсэн юм байгаагүй юм аа, цэвэр өрсөлдөөн дундаас цэвэр нийтийн бужигнаан дундаас л бид нар хамтдаа явж байгаа улсууд“ гэж хэлдэг. Тэгэхээр энэ боломж бол бүхий л хүнд байгаа. Боломжийг ашиглах чадвар бол эрх чөлөөнд байдаг аугаа зүйл. Эрх чөлөө өөрөө боломжийг олгодог. Тэгээд л хоорондоо өрсөлд. Жишээ нь, хүмүүстэй хийж буй уулзалтанд очоод миний ярьсан зүйлээс хажуудах хүний маань яриа хүмүүст хүрээд хүмүүс тэр хүнд илүү сонголт хийж байгаа бол надад ерөөсөө гомдох юм байхгүй. Тэгэхээр л урд чинь явж байгаа тэр хүмүүсээс та нар нэг бол бүх талаараа, эсвэл ямар нэгэн талаараа тэр хүний давуу талаас илүү давуу талыг эзэмшиж байж л түүний өмнө гишгэнэ. Тэгэхээр хэн нэг нь саад болж байна, одоо энэ хүн алга болоодохвол юм уу, энэ хүн зайгаа тавьж өгвөл бид зайгий нь эзэлнэ гэж битгий бод. Тийм зай бол байнга байж байгаа. Мөнх эзлэгдсэн зай биш. Тийм учраас тэр зайг эзэлж авна гэдэг зөвхөн өөрөөс чинь шалтгаална. Гагцхүү тухайн хүнээс шалтгаалах учраас бусадруу давшлахгүй хэмжээнд л явбал зөв. Тийм л нийгэм байгуулах гэж зүтгэж байгаа гэсэн бодол л байна даа.

-Найрагч байх нь заяаных, илтгэгч байх нь зүтгэлийнх гэсэн үг байдаг. Та үүнтэй санал нийлдэг үү?
-Би өөрийгөө тийм мундаг илтгэгч гэж боддоггүй. Өөрийгөө голох үе байдаг. Зарим хүмүүс намайг сайн ярьдаг, сайхан ярьдаг гэдэг, гэтэл би хэзээ ч ээжийгээ давж ярьж чаддаггүй. Би телевиз радиогоор их олон удаа ярьсан байх, ээж маань ганц нэг удаа л ярьсан байх. Тэгэхэд манай хүний ярьсан юм, зарим нэг хүнд бол миний ярьснаас илүү хоногшчихсон байх жишээтэй. Тэгээд дээр үеийн чулууны бичиг, өвөг дээдсийн сударт өгүүлсэн үгс бол үнэхээр “ямар гайхамшигтай” өндөр түвшинд, оюуны өндөрлөгт хүрсэн байсан юм бэ гэж бишрэл ямагт төрдөг. Тэгэхээр тийм өндөр түвшинд байсан ард түмний үр сад юм, бид нар. Би бол өвөг дээдсийнхээ өмнө үргэлж өөрийгөө голох болдог. Нууц товчоон дээр байгаа үг, өнчин хүүгийн цэцэлсэн шашдир, Түрэгийн чулууны бичээс гээд олон арван оюуны тунгаамал дээжийг аваад уншиж байхад бол яруу тунгалаг, оновчтой хэлж байгаа байдал нь үнэхээр гайхамшигтай байгаа юм. Тэр түвшинтэй харьцуулахад бол би бол яагаа ч үгүй л байгаа. Бас бидний генинд, бидний эд эс дотор тэр агуулагдаж яваа, тэгэхээр үүнийг сэргээхэд, бий болгоход Монголчуудад төдийлөн бэрх биш байх гэж би бодож байгаа. Ялангуяа Монгол улсын хувьд баруун зүгийн увс, ховд талын /за би нэг их олон аймаг сайн мэдэхгүй/ хүмүүстэй ярьж байхад бараг шүлгээр ярьж байдаг. Муу үг хэлж бараг хараал тавьсан ч шүлгээр, хүнтэй уулзахад шүлэг, зүйрлэл гээд ерөөсөө тэр чигтээ Риторик, уран цэцэн санаа байдаг. Энэ бол асар гайхамшигтай юм. Тэгэхээр тэр амьдрал дотор, тэр ахуй дотор асар их гайхамшигтай зүйлс байгаа. Би 16 нас хүртлээ хөдөө амьдарч л байсан. Тэгээд тэндээс тасраад хотруу орж ирээд дараа нь гадаад дотоодын сургуульд яваад миний ярианы суурь алдагдсан. Магадгүй би өдийд хонь хариулаад өөрийнхөө суманд ардын аж ахуйтан болчихсон сууж байгаа бол илүү Монгол ахуйгаар сэтгэдэг, илүү монгол яриагаар сайхан ярьдаг, өнөөдрийн түвшинээсээ ч илүү хүн байж болох байсан тухай хааяа боддог юм. Ярих урлаг нь заавал том сургуульд сурах бус, заавал ярианы урлагийн мундаг хүмүүсээр хичээл заалгаж олдог бус бидний дотор байгаа зүйлийг л мэдэрч, тэрхүү эрдэнэс сувдыг нь олж авч өөрийн болгох хэрэгтэй. Төрөхөөс нь авхуулаад л бараг л бүүвэйлж байхдаа л, хөлд орж байхдаа л тэр хүүхэд “тэрнийг” /өв уламжлалаа/ хөхөж өсч байгаа учир “тийм” /яруу илтгэгч/ болдог байх гэж би боддог. Тийм уламжлал, тийм боломж монголчуудад байгаа.

-1996 онд Ш.Сүхбаатарын бичсэн “Толгойдоо тооны машинтай зурхайч” гэж ном уншиж байлаа. Тэр ном нь зурхайч Дашдамба хэмээх өвгөний эгэл агаад энгүүн амьдралын тухай өгүүлдэг юм. Дашдамба өвгөн 1990оны цуглаануудын хамгийн эхний эгнээнд идэвхитэй оролцсон их л ардчилсан үзэлтэй нэгэн байв. Тэрээр нэг удаа “Ц.Элбэгдорж, Э.Бат-Үүл” нар нь 1939 онд хэлмэгдэж буудуулсан лам нарын хойд дүрүүд юм. Одоо тэд дахин төр улсыг төвхнүүлэхээр ирцгээсэн” гэж зурхай зураад өгүүлж суусан байдаг. Та ер нь шашинд хэр элгэсэг вэ? Та маргаашийнхаа юунд илүү итгэдэг вэ?
-Би сүнс, оюун санаа гэдэг зүйл уламжлагддаг гэдэгт итгэдэг. Тэр утгаараа өнөөдрийн байгаа бидний үеийнхэн гэдэг бол өмнөх үеийнхнийнхээ ямар нэгэн уламжлал, үргэлжлэл юм. Би нэгэн ном уншиж байсан. Тэр номонд бурхан багш гэгээрээд өмнөх бүх үеэ харсан гэж өгүүлдэг. “Би 34 дэх үе дээрээ тийм байж, 33 дахь үе дээрээ тийм байж” гэхчлэн өмнөх бүх үеэ хараад дараа нь ирээдүйд төрөх өөрийн бүх үеэ ч бас харсан байдаг. Хүний чадвар, тэр дундаа оюуны чадвар гэдэг асар их гайхамшгийн үүд юм. Нэг удаа Леонардо да Винчигээс асууж байсан. Та ийм аугаа хүн. Яахаараа ийм аугаа байна аа гэж асуухад, “хэдхээн хором л төвлөрч сур”, 5-хан минут нэг зүйлийн тухай бод гэж зөвлөсөн байдаг. Яг бодоод үзэхээр 5 минут төвлөрөнө гэдэг маш хэцүү. Нэг минут ч төвлөрөх нь амьдралд хэцүү байдаг. Сэтгэлээ нэг зүйлд төвлөрүүлж, хандлагаа өөрчилнө гэдэг бол аугаа зүйл юм л даа. Шашин гэдэг бол зүгээр нэг хоосон номлол гэхээсээ илүүтэй, оюун ухааны гайхамшгийг өртөөчлөн уламжлуулж ирсэн гол дамжуулагч юм. Шашин гэдгийг хувь хүн хэрхэн ойлгож авах нь өөрөөс нь л шалтгаалдаг зүйл шүү дээ. Тэр бол аугаа их баялаг, аугаа их боломж. Тийм учраас өрнөх ирээдүйд ч бидний ул мөр үлдэх болно. Бид ч бас өмнөх үеийнхнийхээ ул мөр юм.

-Та Илтгэх урлагт суралцаж, ярианы чадвараа хөгжүүлэх гэж байгаа болоод нийт залуустаа хандаж зөвлөгөө өгнө үү?
-Ер нь хэзээ ч төгс төгөлдөрт хүрдэггүй гэсэн үг байдаг юм. Гэхдээ л төгс төгөлдрийн төлөө байнга тэмцэж байх ёстой. Нэг л өдөр би сайн хүн болчихно гэж бодохын ч хэрэггүй. Сайн байхын төлөө, сайн хүн болохын төлөө, сайн үйл бүтээхийн төлөө байнга л тэмүүлж байх хэрэгтэй. Амьдрал нь дэгжихгүй хэцүү байсан ч гэсэн тухайн байгаагаараа бас жаргалтай байдаг философи байдаг. Хүн бүхэн заавал том удирдагч, хүн бүхэн заавал том бизнесмэн байх хэрэггүй. Зүгээр л энэ хорвоод ирснээрээ тэнд мал маллаад явж байгаа, тэнд морь уургалаад давхиж байгаа, тэнд үнээ саагаад сууж байгаа, барилга бариад явж байгаа хүмүүс өнөөдрийн л энэ амьдралдаа сэтгэл хангалуун байж өөрийнхөө сэтгэлээрээ л жаргаж явахаас илүү жаргал гэж байхгүй. Өөрийнхөө байгаа байдлаа муу байна, хэцүү байна гэж бодоод сэтгэлээр унаад л байх юм бол муу энерги хуримтлагдаад л тэрнээс цаашаа үнэхээр явахгүй болчихдог. Далай ламын нэгэн сургаальд “Шинэ зуун их өөр зуун болноо, яагаад гэвэл шинэ хүмүүс ирж явна” гэж хэлсэн. Би үнэхээр шинэ зуун өөр зуун болно гэдэгт итгэж байгаа. Тэр ирж яваа шинэ хүмүүс бол өнөөдрийн амьдарч байгаа энэ үеийнхнээс байнга илүү, байнга боловсронгуй, байнга төгс төгөлдөрлүү ойртсон тийм хүмүүс байна гэдэгт итгэж байна л даа. Гэхдээ миний Нэгдүгээр ангид мэдэж байсан зүйл, тэр үед авч байсан мэдээллийг өнөөдрийн нэгдүгээр ангийн хүүхэдтэй харьцуулбал бидний аравдугаар ангид юм уу, дээд сургууль төгсч байхдаа авч байсан мэдээлэлтэй бараг л дүйцэж очиж магадгүй. Ийм их мэдээллийн эринд амьдарч байгаа болохоор тэр хүмүүс гайхамшигтай байгаа юм л даа. Багаасаа тэр чанарыг эзэмших, ээж аавынхаа сургааль номлолыг багаасаа хүртэх хэрэгтэй. Ээж аавууд хүүхэддээ сайн юмаа л өвлүүлэх гэж сургадаг.

-Та ер нь хүүхдүүддээ хамгийн сүүлд хэзээ үлгэр ярьж өгсөн бэ?
-Ер нь дээр үеийн надад ярьж байсан шиг тийм урт үлгэрүүд ярьдаггүй болсон. Одоо үед гарч байгаа хүүхэлдэйн кинонууд чинь тэр чигээрээ үлгэр шүү дээ. Миний ярихаас хэд дахин гоё өнгөтөөр дүрсээр, хөдөлгөөнтэй гоё үзүүлдэг болчихсон. Гэхдээ хуучин телевизор, мэдээлэл байхгүй байх үлгэр ярьдаг үед нэгэн сайхан тал байдаг байжээ. Орой гэртээ ороод хүүхдүүддээ л сайн юмаа ярьж өгдөг, үлгэрийг нь ярьж өгдөг, аав ээж нь багадаа яаж амьдарч байсан юм, өвөг дээдэс нь ямар хүмүүс байсан юм гээд хамаг л сайн сайхан юмаа ярьж суудаг. Нэг үгээр бол гэр бүлийн халуун дулаан хүмүүжил гэдэг маань өнөөдрийн мэдээлэл технологиор дамжаад алга болоод байна. Энэ маань өнөөдрийн энэ өндөр хөгжил дэвшлийн түмэн давуу талын нэг сул тал нь байж болох юм. -Ахмад буурлуудын тэр сайхан яриаг сонсдог чадваруудыг хүүхдүүдэд сургах нь чухал. Ялангуяа хүүхдүүдийг хөдөө авч явж үзүүлдэг байдал зүгээр. Гадаадад хүмүүс сонгууль өгөхдөө заавал хүүхдээ хөтлөлцөн алхаж явдаг. Тэр чинь нэг юм хэлээд л байгаа юм. Бидэнд ч гэсэн буруу юм их бий. Жишээ нь би хүүхдүүддээ хамгийн сүүлд хэдийд үлгэр ярьснаа санахаас биш, яг дээр үед өөрийн сонссон уламжлагдсан зүйлээ ярихгүй байх жишээтэй.

-Ярилцлага өгсөн таньд их баярлалаа.
-Баярлалаа. Амжилт хүсье.

2005.10 сар


“Rhetoric ба Байлдан дагуулахуйн урлаг 2006” номоос.
Сүхбаатарын Эрдэнэболд
Бөхчулууны Энхболд